Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

 

 

 

Türk Masalları Üzerine Yapılan Çalışmalar

“A. Kitaplar: Türk masalları, uzun yıllardan beri ağızdan ağza dolaşarak canlılığını sürdüren, sözlü halk edebiyatı ürünleridir. Özellikle hanımlar tarafından anlatılan bu tür, uzun kış gecelerinin vazgeçilmez bir eğlencesi olmuştur. Zamanla, nesilden nesile aktarılan bu masallardan bir kısmı yazıya geçirilmiş, bir kısmı unutulmuş, bir kısmı diğer metinlerle karıştırılarak günümüze kadar taşınmıştır.

Masallar, uzunca bir zamandan beri anlatılmasına rağmen, bunların derlenerek yazıya geçirilmesine, yüzyılımızın ilk yıllarında başlanmıştır. Biz, masallarla ilgili olarak bugüne kadar yapılan çalışmaları iki grup halinde ele almak istiyoruz.

1.1982 yılına kadar yapılan çalışmalar
2.1982 yılından sonraki çalışmalar.

1.1982 yılına kadar yapılan çalışmalar

1982 yılına kadar yapılan masal çalışmaları, bu yıllarda yapılan beş doktora tezinde, bütün ayrıntılarıyla tanıtıldığı için biz fazlaca üzerinde durmak istemiyoruz.1 Ancak, bu çalışmalardan bir kısmının henüz yayımlanmadığını göz önüne alarak ve bütünlüğü bozmamak düşüncesiyle bu eserlerden önemli olanlarını kısaca tanıtmanın faydalı olacağı kanaatindeyiz.

Türk masalları ile ilgili en eski eser Digeon’a aittir. Bu eserde bulunan beş metinden üçü Türk masalı olup bunlar, Halil, Derviş ve Şirvanlı Tüccar’dır.2 Daha sonraki yıllarda Radloff, çeşitli Türk boylarının halk edebiyatı mahsüllerini derleyerek, on ciltlik Proben’ler serisinde yayımlamıştır.  Bu derlemeler arasında çok sayıda Türk masalı yer almaktadır.3

1.Kunoş4, T.Menzel5, F.Giesse6, O.Spies7 gibi araştırıcılar da Türk masalları üzerine önemli çalışmalar yapmıştır.

Görüldüğü gibi Türk masalları  ile ilgili olarak ilk çalışmaları batılı ilim adamları yapmıştır. Türkiye’de ise konuyla ilgili ilk çalışma, K.D. imzası ile yayımlanan Türk Masalları’dır.8 Bu eserden ilk kez Ziya Gökalp bahsetmiş9, Pertev Naili Boratav ise tanıtmıştır.10

Ziya Gökalp, önce Küçük Mecmua’da neşrettiği bazı masalları daha sonra Altın Işık adlı eserinde bir araya getirir.11 Gökalp, kendi ülküsünü yaymak için değiştirerek hazırladığı bazı masalları ise kendisine has bir üslupla, Kızıl Elma adlı eserinde toplar.12

Hamit Zübeyr Koşay tarafından 1929 yılında yayımlanan Dokuz Ötkünç adlı eserde yer alan dokuz metinden bir kısmının masalla ilgisi olmayıp, efsanedir.13 Daha sonra Bahtaver Hanım, 1930 yılında Türk Masalları’nı14, Ali Dehri (Dilçin) 1933 yılında Çankırı Masalları’nı15, Yusuf Ziya (Demircioğlu), 1934 yılında Yürüklerde ve Köylülerde Hikayeler, Masalları’ı16, Suat Salih Arsal 1935 yılında Öztürk Masalları’nı17 yayımlar. Naki Tezel, önce Halk Bilgisi Haberleri dergisinde yayımladığı masalları18, daha sonra Keloğlan Masalları adı altında, bir kitap haline getirir.19 Aynı araştırıcı, müteakip yıllarda İstanbul Masalları’nı da yayımlar.20

Anadolu illeri ağızlarından derlediği malzemeleri sekiz ayrı kitapta toplayan Ahmet Caferoğlu, bu eserlerinde, çeşitli halk edebiyatı mahsüllerinin yanında, çok sayıda masal metnine de ye vermiştir.21

Mehmet Tuğrul, 1945 yılında Malatya’dan derlediği masalları bir yıl sonra; Malatya’dan Derlenmiş Masallar adı ile yayımlar.22 Aynı araştırıcı, içinde masalların da olduğu, Mahmutgazi Köyü’nde Halk Edebiyatı adlı doktora tezini, 1946 yılında tamamlamasına rağmen, 1969’da yayımlar.23 Eserde, 105 masal metni bulunmakta olup, bu masallara bağlı olarak bir tasnif denemesi yapılmıştır.

Eflatun Cem Güney, muhtelif yıllarda derlediği masalları, En Güzel Türk Masalları24, Bir Varmış Bir Yokmuş25, Evvel Zaman İçinde26, Gökten Üç Elma  Düştü27, Az Gittim Uz Gittim28 gibi eserlerinde toplar.

Türk masallarının derlenip yayımlanmasında büyük emeği geçen Pertev Naili Boratav 1953 yılında W.Eberhard ile birlikte Typen Turkischer Volksmärchen’i hazırlar. Bu eserde, 2500 Türk masalı incelenerek, 378 tip (masal) tespit etmiştir.29

Boratav, 1955 yılında (Fransızca olarak basılan) Contes Turcs’i30 daha sonra bazı değişikliklerle Türkçe olarak (1958 yılında) Zaman Zaman İçinde adı ile yayımlar.31 Aynı araştırıcı, müteakip yıllarda Almanca olan Turkisch Volksmärchen32 ilesonunda 19 Karatepeli fıkrasının yer aldığı Az Gittik Uz Gittik adlı masal kitaplarını yayımlar.33 Bunun dışında yine Boratav tarafından hazırlanan, 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı adlı eserin 75-82.sayfaları arasında metin verilmemekle beraber, masalla ilgili (tarifi, masal tekerlemeleri, tasnifi, özellikleri) bazı konular açıklanmıştır.34

Billur Köşk Masalları, 1961 yılında Tahir Alangu tarafından yayımlanır. Eserde bulunan 14 masal, Türkiye Türkçesi ile verilerek, bunların Eberhard-Boratav Kataloğu’ndaki tip numaraları saptanmıştır.35 Aynı araştırıcı 1967 yılında ise Keloğlan Masalları’nı yayımlar.36 Bu eser. 1990 yılında Afa Dünya Masalları dizisinde tekrar yayımlanmıştır.37

Oğuz Tansel, 1962 yılında yayımladığı Masallar/Altı Kardeşler adlı eserinde, metinleri Türkçesi ile verir. Burada, bir tekerlemeden sonra döt masal metni yer almaktadır.38

Gaziantep Kültür adlı dergide yayımlanan masallardan bir kısmını, 1962 yılında Hulusi Yetkin, Gaziantep’te Derlenen Halk Masalları adı ile yayımlar.39 Eserde, 41 masal metni ile üç tekerleme yer almaktadır. Bu masallardan üçü de manzum şekilde verilmiştir.

Aynı yıl içinde Ferruh Arsunar tarafından hazırlanan Gaziantep Folkloru adlı eserde, çeşitli halk edebiyatı ürünlerinin yanında Şah İsmail hikayesi ile bu hikayenin tekerlemesine de yer verilmiştir.40

Fahir İz tarafından hazırlanan, Eski Türk Edebiyatında Nesir (14. Yüzyıldan 19. Yüzyıl Ortasına Kadar Yazmalardan Seçilmiş Metinler) adlı eserin Hikaye bölümünde konumuzla ilgili metinler vardır.41

W.S.Walker ile Ahmet Edip Uysal, Türkiye’nin değişik yelerinden derledikleri 60’ın üzerindeki masal metnini, Tales Alive in Turkey adı ile 1966 yılında ABD’de yayımlar.42

Mahmut İslamoğlu tarafından 1969 yılında, Kıbrıs’ta yayımlanan Kıbrıs Türk Folkloru adlı çalışmada da iki masal metni yer almaktadır.43

Bu tarihe kadar yapılan masallarla ilgili çalışmalar, Gümüşhane Masalları’nda teferruatlı bir şekilde verilmiştir.44

Gümüşhane Masalları Metin Toplama ve Tahlil adlı eser, Saim Sakaoğlu tarafından 1971 yılında tamamlanır. Eser, bu sahada yapılan ilk mbağımsız doktora çalışmasıdır. Sakaoğlu bu eserinde, Gümüşhane ve çevresinden derlemiş olduğu 70 masal metnini, tasnif, tahlil ve mukayese etmiştir. Eser, bir Giriş ile dört bölümden meydana gelmektedir. Bu çalışma, 1971 yılına kadar yayımlanmış olan masal kitaplarının yanında, çeşitli ülkelerdeki konuyla ilgili kitapları da tanıtması bakımından oldukça önemlidir.45

Yine, aynı yıl içinde tamamlanan bir diğer doktora çalışması Bilge Seyidoğlu tarafından hazırlanan, Erzurum Halk Masalları Üzerinde Araştırmalar’dır. Girişten sonra üç bölümden meydana gelen çalışmada, büyük bir kısmı Erzurum merkezden derlenmiş 72 masal metni ele alınmıştır. Seyidoğlu, üzerinde durduğu masalların motiflerini tespit ederek, bunların benzerlerini Motif Index’te araştırmıştır. Metinler, transkripsiyonlu ve ağız özelliklerine bağlı kalınarak verilmiştir.46

Naki Tezel’in Türk Masalları, 1971 yılında iki cilt halinde yayımlanır. Tezel, eserin birinci cildinin önsözünde, masal, masalın kaynakları, şekilleri, kahramanları gibi konular üzerinde durmuştur. Müteakip kısımda 10, ikinci ciltte ise 13 masal meti yer almaktadır. Adı geçen eser, 1985 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı (şimdi Kültür Bakanlığı) tarafından yeniden yayımlanmıştır.47

1971 yılında, dil sahasında bir doktora tezi hazırlayan Ahmet Bican Ercilasun, Kars İli Ağızları adlı çalışmasında yirmi kadar masal metnine yer vermiştir.48 Turgut Acar tarafından 1972 yılında tamamlanan Artvin İli Ağızları adlı doktora çalışmasında ise 11 masal metni bulunmaktadır.49

Masallarla ilgili üçüncü doktora çalışması 1973 yılında Umay Günay tarafından hazırlanmış olup, 1975 yılında Elazığ Masalları adıyla yayımlanır. Adı geçen eserde Günay, Elazığ’dan derlemiş olduğu 70 masal metnini Propp yöntemine göre incelemiştir.50

Ümit Kaftancıoğlu tarafından hazırlanan, Tek Atli Tekin Olmaz adlı eser, 1973 yılında yayımlanır. Eserde; Yazarın Önsözü’nden sonra 24 masal metni yer almaktadır. Masallar, Türkiye Türkçesi ile verilmiştir.51

Cemil Yener tarafından hazırlanan; Türk Halk Edebiyatı Antolojisi adlı eserin 411-419. sayfaları arasında, masal hakkında kısa bir bilgiden sonra, bir tekerleme ile iki masal metnine yer verilmiştir.52

1975 yılında, Uğurol Barlas’ın hazırladığı Safranbolu Masalları adlı eserde de 26 masal metni bulunmaktadır.53

Otto Spies’in 1976 yılında hazırlamış olduğu, Turkische Volks Märche adlı eserde 21 masal metnine yer verilmiş olup, bunlardan son ikisi halk hikayesidir.54

Selahattin Olcay, Ahmet Bican Ercilasun ve Ensar Aslan tarafından 1972 yılında hazırlanıp, 1976’de yayımlanan Arpaçay Köylerinden Derlemeler adlı eserde 25 masal metni yer almaktadır.55 Aynı yıl içinde yayımlanan; Tunceli’de Şavaklılar adlı eserde ise bir masal metnine rastlanmaktadır.56 İhsan Coşkun Atılcan’ın hazırladığı; Erzurum Ağzı Halk Deyimleri ve Folklor Sözlüğü adlı eserde de iki masal metni bulunmaktadır.57

1977 yılında, Kerim Aydın Erdem, Keloğlan ile Anası adı altında bir masal kitabı yayımlar.58

A.Ferhan Oğuzkan, Yerli ve Yabancı Yazarlardan Örneklerle Çocuk Edebiyatı adlı eserini 1977 yılında yayımlar. Kitapta; masal hakkında genel bilgi verildikten sonra yirmiye yakın örnek metin yer almaktadır. Bu örnek metinler arasında Köroğlu ile Deli Dumrul hikayeleri de bulunmaktadır.59

Batı Trakya’ya yaşayan Abdurrahim Dede’nin 1978 yılında yayımlanan Batı Trakya Türk Folkloru adlı eserinde ise beş masal metni bulunmaktadır.60

Semih Tezcan, 1978 yılında, Ehliman Ahundov’un Azerbaycan Folkloru Antologiyası61 adlı eserini, Azerbaycan halk Yazını Örnekleri adı ile Latin harflerine aktararak yayımlar.62 Eserin, 206-272. sayfaları arasında Azerbaycan Türklerine ait 13 masal yer almaktadır.

Aynı yıl içinde Erman Artun’un hazırladığı, Tekirdağ Folklor Araştırmaları da diğer türlerin yanı sıra 20 masal metnini içermektedir.63

Yine aynı yılda, dil sahasında yapılan iki doktora tezi de konumuzu yakından ilgilendirmektedir. Turgut Günay’ın; Rize İli Ağızları’nda dört64, Efrasiyab Gemalmaz’ın Erzurum İli Ağızları’nda da iki masal metni bulunmaktadır.

Sedat Veyis Örnek tarafından 1979 yılında hazırlanan, Geleneksel kültürümüzde Çocuk adlı eserin 358-375. sayfaları arasında dokuz masal metni bulunmaktadır. Değişik bölgelerden derlenen bu masal metinleri, Türkiye Türkçesi ile verilmiştir.66

Masallar üzerinde yapılan diğer bir doktora çalışması da Ahmet Ali Arslan’a aittir. Kuzey Doğu Anadolu (Kars) Türk ve Kuzey Britanya Halk Edebiyatında Masallar adlı iki cilt halindeki çalışmada, İrlanda’dan 23, İskoçya’dan 22 (İngilizcesi ve Türkçe tercümesi), Kars bölgesinden ise 30 masal metni bulunmaktadır. Eser, özellikle mukayeseli araştırma bakımından önemlidir.67

Aynı yılda (1980), Kıbrıslı soydaşımız Oğuz Yorgancıoğlu’nun Kıbrıs Türk Folkloru adlı eseri yayımlanır. Eserin ilgili bölümünde 18 masal metni, orijinal biçimiyle verilir.68

Şükrü Elçin tarafından, ilk baskısı 1981 yılında yapılan; Halk Edebiyatına Giriş adlı eserin ilgili bölümünde, masal hakkında bilgi ve bibliyografya verildikten sonra, Örnek Metinler başlığı altında on iki, Sanat Çalışmaları kısmında da iki masal metni sıralanmıştır. (Bu metinlerden bir kısmı yazarın kendi derlemeleri olup diğerleri, Beysanoğlu, Sakaoğlu, Arçun, Özönler, Alangu, Günay ve Güney7in eserlerinden alınmıştır.69

Seyfi Karabaş, Bütüncül Türk Budunbilimine Doğru adlı eserinin 203-229. sayfaları arasında masallar hakkında bilgi vermiştir. Karabaş, bu bölümde ‘Masallarda Anlam, Yapı ve İşlev’, ‘Masal Çalışmalarının Gelişmesin Kısa Bir bakış’, ‘Masal Tekerlemelerinde Anlam Sorunu’, ‘İki Türk Masalının Yapısı İle Yorumu’ gibi konuları ele almıştır”.70

(Doç. Dr. Esma Şimşek, Yukarıçukurova Masallarında Motif ve Tip Araştırması, cilt 1, Kültür Bakanlığı yayınları 2001)