Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

 

 

Hızlı erişim için tıklayabilirsiniz

Hat....Hei....Hil....Ho....Hu

Ia....İl....Io

İa....İm

H

Haçi'un : Temuçin'in ikinci kardeşi. (Moğollar'ın Gizli Tarihi)

Hades : Zeus'un kardeşi. Ölülerin zindancısı, toprağın derinliğindeki zenginliğin sahibi. Simgeleri: Bolluk boynuzu, görünmez miğfer. (Colette Estin, Helene Laporte, Yunan ve Roma Mitolojisi)

Hadeyan : Yaklaşık olarak 4.500 myö – 3.600 myö arası. Dünyanın göksel cisim olarak belirdiği zamandan, Arkeyana kadar geçen süre arasında kesin bir sınır yoktur. Hadeyanda ilkin atmosfer, ve okyanuslar oluştu. Bu zamanda oldukça bol olan meteorlar, yeryüzünü sürekli bombardıman ediyordu. Hadeyanın ilk dönemlerinde Mars boyutlarındaki bir gök cisminin Dünya ile çarpışmasıyla, Dünyadan kopan parçalar Ay'ı oluşturdu. Volkanik etkinlik oldukça yüksekti, ilkin kıtalar da bu zamanda oluştu. (biltek.tubitak.gov.tr)

Hadis : Arapça’dır. Kuran-ı Kerim’le İslamiyet’in kurallarını, geleneklerini ve Sünni mezhebini belirleyen Hz. Muhammed’in sözleri ve eylemleri. (J.P.Roux)

Haddulatar : Hititçe “sağlık” anlamındadır. (S. Alp)

Haemimontus : Balkan dağları.

Hagiografya : Hıristiyan azizlerinin ve şehitlerinin hayatıyla meşgul olan epik edebi bir türdür. (Czegledy)

Hagok : Pahalı ama zevksiz giyinen kişi. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hakan: (Far.) 1. Türk, Moğol ve Tatar hanları için “hükümdarlar hükümdarı) anlamında kullanılan bir unvan, 2. Osmanlı padişahlarına verilen unvan. (tdk.gov.tr)

Hak degen : Doğruyu haykıran. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Halahosta : Zevksiz, kirli giyinen, kendine bakmayan adam. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hali : Türkçe böri kelimesinin Çince fonetiğinin bozulmuş şekli Fuli yani Türk hanlarının hassa ordusu. (Gumilev)

Halikarnassos : Halikarnassos'taki Mausoleion, çok azı ayakta olmasına rağmen diğerlerine (diğer altı harikaya, b.n.) göre daha iyi durumdadır. Mausoleion'un yeri, 1856 yılında Sir Charles Newton tarafından belirlenmiştir; bulduğu heykeller bugün British Museum'dadır. Ayrıca bir deprem sonucu yıkılan yapıya ait mimari elemanlar, Bodrum'daki Şövalyelerin Kalesinde yapıtaşı olarak kullanılmıştır. Böylece Mausoleion'dan geriye görülecek çok az şey kalmıştır. Bununla beraber, bu ünlü yapı Halikarnassos'un adını, diğer Karia şehirlerinden daha bilinir hale getirmiştir. Herodotos ve Strabon, Halikarnassos'un bir Dor yerleşimi olduğunu ve kolonicilerin Anthes ya da onun soyundan biri önderliğinde Peleponnessos'un doğu kıyısındaki Troizen'den geldiklerini anlatırlar. M.S. 26 yılında Halikarnassoslu elçiler, imparator Tiberius'a bir tapınak inşa etme hakkını, kazanabilmek için düzenlenen yarıymaya katılmaya Roma'ya geldiklerinde, ısrarla kendi şehirlerinde 1200 yıldan beri deprem sarsıntılarını hissetmediklerini belirttiler. Buna göre şehrin kuruluşu en geç Troia Savaşı'ndan hemen sonra olmalıdır; fakat yaklaşık M.Ö. 1100 civarındaki Dor İstilası'ndan da daha erken olması muhtemel değildir. Gerçekten Strabon'da Atina'nın son kralı Kodros'un ölümünden sonra, yani yaklaşık 11. yüzyılın ilk çeyreğinde, Knidos ve Halikarnassos'un henüz mevcut olmadığır-nı söyler. Bu açıklamaya göre biz de kuruluşun Anthes himayesinde, M.Ö. 1000 yılından sonraki bir tarihte olduğunu kabul ediyoruz. Şehir önceleri, Dor Heksapolisi'nin bir üyesiydi; fakat daha sonra bir vatandaşının kötü davranışı yüzünden üyelikten çıkarıldı... Her halükarda şehir M.Ö. 5. yüzyılda tanınmaya başladığında, tamamen Ionialı gibi görünüyordu. Halikarnassoslu Herodotos da, destan şairi olan amcası Panyasis gibi, yazılarını Ion dilinde yazmıştır... Persler'in M.Ö. 546 yılında Sardes'i ele geçirdikten sonra kıyıya ilerleyerek işgal ettiği Yunan şehirlerinin içinde doğal olarak Halikarnassos da bulunuyordu. Altmış yıl sonra, Pers Savaşları sırasında şehir bir Karia hanedanının üyesi olan kraliçe Artemisia tarafından Persler'in adına yönetiliyordu.aliçenin adı Yunanca'dır; fakat adı Lygdamis olan babası Karialı, annesi Giritli'dir. Kserkses, M.Ö. 440 yılında Yunanistan'a saldırmaya hazırlanırken bu cesur kadın sadece Kserkses'in donanmasıyla birleşmekle kalmayıp, Herodotos'un da dediği gibi gerek olmadığı halde bizzat savaşa katıldı. Bu hareketi, Kserkses ve adamları tarafından taktirle karşılandı....Birkaç yıl sonra, Delos Birliği kurulduğunda, Halikarnassos da hemen ya da kısa bir süre sonra birliğe üye oldu. Ödediği vergi miktarının normalliği, şehrin o dönemde oldukça mütevazı olduğunu gösterir. Dikdörtgen planlı bir yapı olan Mausoleon, dört kısımdan oluşur: En altta yüksek bir kaide ya da podyum yer alır; üzerinde uzun kenarda 11, kısa kenarda 9 olmak üzere 36 sütunun çevrelediği bir oda vardır. Onun da üzerinde 24 basamaktan oluşan bir piramit; ve en tepede Mausolos ve Artemisia'nın (büyük olasılıkla) heykellerini taşıyan dört atlı araba (quadriga) yer alır.  Plinius'a göre toplam yükseklik 140 Ion ayağı, yani 41 metredir.  Yapının dört kenarı da  o dönemin birinci sınıf heykeltraşları olan Leokhares, Bryaksis, Scopas ve Timotheos tarafından yapılan kabartma firizlerle süslenmiştir.  Her biri bir kenarı süslemiştir. Heykeltraşların üçü muhtemelen Yunanistan'dan getirilmiştir; fakat Bryaksis, Kraia ismidir. Mausoleon'un dünyanın yedi harikasından biri sayılmasının en büyük sebebi, bu heykeltraşların eseri olan frizlerdir.  Şimdi British Museum'da olan bu kabartmalardan sadece bir parçası şövalyelerin kalesinde sergilenmektedir... Mausoleon 1500 yıl ayakta kalmıştır; Piskopos Eustathius 12. yüzyılda Homeros hakkındaki düşüncelerini anlatırken Mausoleon'a da değinmiş ve şöyle demiştir: "O zaman da harikaymış, şimdi de harika!". Fakat 1402 yılında Şövalyeler geldiklerinde bir harabeyle karşılaşmışlardı; muhtemelen bu elçilerin İmparator Tiberius'a çok nadir olduğunu iddia ettikleri depremlerden birinin sonucuydu. Şövalyeler inşaat taşı ve sönmemiş kireç için malzeme ararken burada her ikisinden de ihtiyacı karşılayacak kadar çok buldular. Sağlam kaidenin hemen hemen tamamını kaleye taşıdılar. İçerideki güzel süslenmiş mezar odasını bulup tahrip ettiler. Newton yaptığı çalışmalar sırasında, kaidenin sadece en alt sırasını bulmuş ve bunun, kalenin yapımında büyük ölçüde kullanılan yeşil granitle aynı olduğunu görmüştür. Ayrıca batı kenarda, kaidenin en alt sırasına çıkan taş merdiveni ve bu merdivenden az bir mesafe uzaklıkta, büyük bir olasılıkla mezar odasının girişini kapatmakta kullandıkları iki ton ağırlığındaki muazzam kapı taşını da bulmuştur. Fakat odadan ele geçen hiçbir kalıntı yoktur. (Bean)

Halpama : Arpa ve mısır unu karışımıyla yapılan hamur topaklarından pişirilmiş ekmek. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hamadryadesler: Ağaçları koruyan Nymphelerdir. Her biri on palmiye ömrü yaşar ki bu da 9720 yıl eder. (Estin-Laporte)

Hamaspathmaidyem : Zerdüştiler'de herkesin katıldığı ziyafet yemeği. (Ateşe Tapmayanlar)

Hamazi : bkz.Şubur-Hamazi.

Hamazor : Zerdüşt dini törenindeki selamlama. (Ateşe Tapmayanlar)

Hamistagan : Zerdüştiler'de azap çekme yeri. (Ateşe Tapmayanlar)

Hamkar : Zerdüştiler'de birlikte çalışanlar, yardımcı, gün üzerinde hakimiyeti olan melekler.

Hammurabi : Yasasıyla ünlü Babil hükümdarı. (Kramer)

Han : Türkçe’dir. “Hükümdar” anlamına gelir. Kağan’ın bir türevidir. Genelde kağandan daha alt düzeydeki prens için kullanılır. Bugün yalnızca bir soyluluk ünvanıdır. (J.P.Roux)

Han : İsim olarak kullanılır. Devlet teşkilatında Hakan’a bağlı ikinci derecedeki devlet başkanı veya bağımsız küçük bir beyliğin başkanı. (A. Erol)

Han : Türkçe’dir. Hükümdar anlamına gelir. Kağan’ın bir türevidir. Genelde kağandan daha alt düzeydeki prens için kullanılır. Bugün yalnızca bir soyluluk ünvanıdır. (Roux-O.Asya)

Han Shu : Han Hanedanı tarihinin ilk devresini (M.Ö. 206-M.S.25) inceleyen, M.S.1. yüzyıla ait dinastik tarihi eserdir. (Czegledy)

Han bala : Şehzade, veliaht prens. Eskiden Han Balâttu denirdi. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Han kalası : Han sarayı. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Handar : Han soyundan gelen kişi. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hannibal : (M.Ö. yaklaşık 217) Kartaca (bugünkü Tunus) Cumhuriyeti'nin ordularına komutanlık yaptığı sırada, ordusu ve filleriyle, Alpler'i geçmesiyle tanındı; bu da ona, Roma Ordusu'nu şaşırtarak yenilgiye uğratmasını sağladı. (Dağlar, Popüler Bilim Kitapları TÜBİTAK yayını)

Hans : Ot. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hanturun : Han ve onun idari başkanlığı. Hanedanlık anlamını kısıtlı yansıtır. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Haoma : Zerdüştiler'de ilaç olarak kullanılan bitkinin adı, ruhanî tabiat, Haoma bitkisi üzerinde hakimiyeti olan meleğin adı. (Ateşe Tapmayanlar)

Hapa : Hititçe “nehir, ırmak” anlamına gelir. (S. Alp)

Hapa sapa etüv : Altüst etmek. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)
                               (Hapa sapa eterge : Altüst etmek için, karıştırmak için.)

Hapar : Haber, anlatı. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)
              (Toğay hapar: Bitmek bilmeyen uzun konuşma
               Dolay hapar : Fantezi ürünü gülünç hikaye.
               Harh hapar : Fıkra dolu konuşmalar.
               Çuv hapar : Gezginler haberi.
               Bolmaz hapar : Masalsı haber veya yazı.
               Hay hapar : Kötü haber.

Hapdemez : 1. Ses çıkarmayan köpek. 2. İşini, özel hayatını başarısız sürdüren, kendini kanıtlayamayan kişi. Genellikle köpek için kullanılır. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hapna : Palaca “nehir, ırmak” anlamına gelir. (S. Alp)

Har : Dantel. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Haram : 1. İçine kapanık, hep "kendim" diyen, bencil ve kıskanç kişi, 2. Yenmesi günah olan şey. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Harezm (Horezm) : Eski İran hükümdarları yani Erşekler ve Sâsâniler çağında, Amu Derya deltasında, Aral Gölü’nün güneyinde İranî bir dil konuşan kavmin ülkesidir. (Czegledy)

Harib : Garip. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Harmal : Bağdat’ın doğusunda bulunan, Eşnunna Yasa Kitabesi de dahil pek çok tabletin çıkarıldığı görece küçük bir yerleşim yeri. (Kramer)

Hars : Alkış. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Haš : Hurrice “işitmek” anlamına gelir. (S. Alp)

Haš : Palaca “doyasıya içmek” anlamına gelir. (S. Alp)

Haš : Urartuca “işitmek” anlamına gelir. (S. Alp)

Hasar : Temuçin'in küçük kardeşi. (Moğollar'ın Gizli Tarihi)

Hašša : Luwice “kemik” anlamındadır. (S. Alp)

Haššik : Hititçe “içmeye doymak” anlamına gelir. (S. Alp)

Haštai : Hititçe “kemik” anlamındadır. (S. Alp)

Haşur : Bir tür sedir ağacı. (Kramer)

Hater : Dostça davranış. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hathra : 700 metre uzunluğundaki ölçü birimi. (Ateşe Tapmayanlar)

Hathu : Göğüs. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hattulahi : Luwice “sağlık” anlamındadır. (S. Alp)

Haurvatat : Bkz. Hordal.

Hava sathan : Dolandırıcı. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Havva: (Ar.) 1. Kutsal kitaplara göre yaratılan ilk kadın. 2. Esmer kadın. (tdk.gov.tr)

Hawan : Zerdüştiler'de gün içinde yapılan ibadetlerden ikincisi. (Ateşe Tapmayanlar)

Haya : Sümer’de tanrıça Nidaba’nın kocası. (Kramer)

Hayati: (Ar.) 1. Yaşamla ilgili, yaşamsal, 2. Büyük önem taşıyan, önemli. (tdk.gov.tr)

Hayğa çabaruv : Kötü haber duyarak halkın akın ettiği yere koşmak. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hayır sölemez : Her şeyi kötüle yoran insan. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Haylı hal : Felaket durum. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hawurni : Hurrice “yer” anlamına gelir. (S. Alp)

Hazna : Bir kişinin veya soyun hazinesi. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hei : Çince’de siyah anlamına gelir. (W. Eberhard)

Hekate : Yunan Panteonu'nu oluşturan tanrıların arasında en az adı geçenlerden biridir. Her ne kadar doğruluğu ispatlanmamışsa da Karia kökenli olması mümkün olan Hekate, Yunan mitolojisinde Zeus'un ya da bir Titan'ın kızı olarak görülür. Diğer tanrıçalarla, özellikle Artemis ve Demeter'le bağdaştırılır; hatta bir tutulur. Bir yazıtta Ompnia adıyla hitap edilmiştir ki bu Demeter'e özgü bir sıfattır. Hekate, ölümün ve Hades'in kapısının anahtarını tutan bir yer altı tanrıçası olarak düşünülür. Kötü rüyaların ve hayaletlerin göndericisi olduğu gibi, onlara karşı koruyucu da gönderebilir. Tanrıçaya çoğunlukla köpekler eşlik eder, aynı zamanda köpeklerin ona, kurban olarak da sunuldukları bilinir. Gerçekten de Karialılar'ın Kurbanı olarak adlandırılan köpek, yer altı dünyasının da bir parçası olarak görülüyordu. Buna örnek olarak Hades'in köpeği Kerberosu gösterebiliriz. Aynı zamanda Ay tanrıçası olan Hekate, geceleri ana yollarda ve yol ayrımlarında gezerdi. Bu yerlerde tanrıçaya, ay son evresinde olduğu geceler çörek, balık, yumurta ve peynir sunularak tapınılırdı. Tapınağı bu sebepten Lagina'da olduğu gibi biraz sıradışıdır. Hekate bazen tek bir vücut olarak (Lagina'daki en erken tasviri gibi) bazen de üç vücutlu ya da tek vücutlu, üç başlı olarak tasvir edilir. Başlıca sembolleri meşale, hançer, kırbaç, yılan ve anahtardır. Lagina'da, sol elinde meşale, sağ elinde bir tabak taşır vaziyette, başında polos olarak adlandırılan şapkasıyla birlikte hilal ay ve ayaklarının dibinde bir köpekle tasvir edilir. Ayinlerin de düzenlendiği Lagina'daki bu tapınakta ara sıra tanrıçaların kehanette bulunmuş olduğu da görülür. (Bean)

Helenos: Kassandra'nın ikiz erkek kardeşi olup o da kahindir. Odysseus tarafından kaçırılır ve Troya'nın nasıl alınabileceğini ona açıklar. (Estin-Laporte)

Helle: Phriksos'un kız kardeşidir; denize düşer. Hellespontos (Marmara Denizi) onun adını taşır. (Estin-Laporte)

Hellenistik Dönem : Büyük İskender’in augustus zamanına kadar süren dönem. (M.Ö. 330-30) (G. Bean)

Hellespontos : Çanakkale Boğazı.

Hendursag : Sümer’de tanrıça Nanşe’nin veziri. Bkz.Nanşe. (Kramer)

Henoteizm: Din ve felsefede, Max Müller tarafından çıkarılmış, bir tanrıya bağlanırken diğer tanrıların varlığını da kabullenmeyi tanımlar. Yunanca heis theos, "bir tanrı". Müller'e göre bu, "prensipte monoteizm, gerçekte (uygulamada) ise politeizm"dir. Terimdeki varyasyonlar içlemci monoteizm ve monarşil politeizm, fenomenin farklı formlarını ayrıştırmak için ortaya atılmıştır. İlgili terimler ise monolatrizm ve katenoteizmdir ki bunlar genellikle henoteizmin alt tipleri olarak anlaşılmıştır. (wikipedia.org)

Hephaistos: (Eski Yunan'da) Hera ile Zeus'un oğlu. Ateş ve volkanların efendisi. Demirci ve büyücü. Simgesi örs'tür. (Estin-Laporte)

Hera : Zeus'un karısı. Evlilik ve doğum tanrıçası. Simgeleri: Zambak, inek, tavus. (Colette Estin, Helene Laporte, Yunan ve Roma Mitolojisi)

Herakleios : Yirmi ikinci Bizans İmparatoru. (610-641) (G.Ostrogorsky)

Herakles : Yunan mitolojisinde olağanüstü gücü ve yürekliliği ile ün yapmış kahraman.

Heraklonas : Yirmi dördüncü Bizans İmparatoru. (641) (G.Ostrogorsky)

Herbad : Bkz. Ervad. (Ateşe Tapmayanlar)

Hermaphroditos . Hermes ile Afrodit'in oğludur. Adı, erkeklikle dişiliği birlikte içeren bütün canlıları ifade eder. (Estin-Laporte)

Hermes: (Eski Yunan'da) Zeus'un oğlu, hatiplerin, tüccarların ve hırsızların tanrısı. Ölenlerin ruhlarının elçisi ve yol gösteenidir. Simgesi yılanlı, kanatlı âsâ. (Estin-Laporte)

Herodotos : (M.Ö.yak 484-425) Tarihin Babası. Eserlerinde eski edebi kaynakları, epik hikayeleri (Hekataios) ve kendi seyahatleri aracılığıyla topladığı değişik malzemeleri kullanmıştır. Sadece tarihi bilgiler yayımlamakla kalmaz, aralarında bozkır İskitleri’nin de bulunduğu, daha doğrusu halen mensup bulunduğu birçok kavmin ve boyun folklorik tasvirini de sunar. Eseri, benzer konulu geç Yunan-Latin ve Bizans edebiyatına da fevkalâde etkide bulunmuştur. (Czegledy)

Heroon : Tanrılaştırılmış ya da yarı tanrılaştırılmış olan ölülerin adına dikilmiş mezar yapısı. (E. Akurgal)

Hesiodos: Hesiodos M.Ö. 7.yüzyılda yaşamıştır. Babası fazla kalabalık olan İonya'yı bırakarak Boiotia'nın küçük bir köyüne yerleşir. İşte Hesiodos o dönemin fakir köylülerinin yaşam koşullarını anımsatan İşler ve Günler'i, ayrıca tanrıların doğumu ve soyağacı hakkında bir anlatı olan Theogonia'yı burada yazmıştır. Hesiodos Evrenin Tarihi'ni de başlangıcından, Zeus'un diğer tanrılara egemen olduğu döneme kadar anlatır. Hesiodos, Yakındoğu'da öteden beri var olan mitoloji ile ilgili çeşitli öğeleri ele alır, fakat aralarında her zaman tutarlı bir bütünlük oluşmuyor. Örneğin, Deukalion ile Pyrrha öyküsü beş soyun şemasına bağlanmamıştır; zaten şema bu apaçık miti de içermiyor. Karanlık ve olağanüstü bir çatlak biçimindeki Kaos görüşü ise herhalde onun kişisel görüşüdür. M.Ö. 6 yüzyılda, solo veya koro halinde  müzikle söylenen ve lirin adından dolayı lirik deen bir şiir türü gelişir. Bunun ritmi Homeros türü destan ritminden daha zengindir, ama mitlerin sunuluş biçimi iki yüz yıl boyunca hiç değişmemiştir. Thebaili aristokrat Pindaros da (M.Ö. 518-438) koro için özellikle büyük dinsel oyunlardaki zaferleri öven lirik şiirler yazmıştır. Eserleri mit öğeleriyle doludur. Fakat, bunlar aceleci göndermelerden ibarettir. Betimlemeleri çoğu kez ender güzelliktedir. İşte, İason'u anlatımı: "Zamanı geldi, elinde iki mızrakla harika bir adam yetişti. Bedenini çifte bir giysi örtüyordu: Magnesia dağlılarının gömleği güzel kollarını iyi sarıyor ve bir panter derisi de  onu yağmur ürpertilerinden koruyordu. Saçının parıltılı bukleleri kesilmemişti. Bukleler sırtını kızıla boyuyordu." Pindaros için mitler güncel olandan daha değerli bir geçmişi, neredeyse bir altın çağı temsil ediyorlar. (Estin-Laporte)

Hešmi : Hurrice “parlak” anlamına gelir. (S. Alp)

Hev : Svaneti'de, birkaç Tem (oymak)ın birleşmesinden ‘Hev’ler, ya da ‘Heoba’lar (derebeylikler) oluşurdu. Svaneti’de bu tür derebeyliklere ‘Svanetis Ertobili Hevi’ ya da ‘Svanetis Bednieri Hevi’ yani (Svaneti Derebeyliği) ya da (Svaneti mutluluk vadisi) adı verilirdi. (Gürcüstan Tarihi, Nikoloz Berdzenişvili, Simon Canaşia, İvane Cavahişvili).

Heyari : Hurrice “altın” anlamına gelir. (S. Alp)

Hıçın : Hamur, peynir ve patatesten yapılan pide. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hınç : Ağır karakter, ağır ruh. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hırt : Azarlama, çakışma. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hırtdavuk : Herkesi eleştirip duran kişi. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hırtlanuv : Azarlanmak. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)
                    (Hırtlanırğa : Azarlanmak için.)

Hıruv : Bataklık suyu üzerinde toplanan ve kurbağa salyası olarak bilinen yeşil çamur. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hıyanat : İhanet. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hieron : Tapınak ya da kutsal alan.

Hil(l) : Hurrice “konuşmak” anlamına gelir. (S. Alp)

Hilev : Dirençsiz, güçsüz. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hinayana : Sanskritçe’dir. “Küçük taşıt ya da Theravada” anlamına gelir. M.S. ilk yıllarda Mahayana’yı oluşturan Budist gelenek. (J.P.Roux)

Hint-Avrupa Dilleri :  Hintçe, Hititçe, Ermenice, Arnavutça, Yunanca, İtalyanca, Keltçe, Trak, Frig ve Cermen dillerinin dışında İranî dillerin eskiden bağlı bulunduğu, daha doğrusu halen mensup bulunduğu en büyük dil ailelerinden biridir. (Czegledy)

Hionitler : Sarmat-Alan kabilesinin Sırderya’nın aşağı akımındaki bataklıklarda göçebe olarak hayat süren bölümü. (Gumilev)

Hippodamia: Kıral Dinomaos'un kızıdır. Kızını evlendirmemek için kıral, onun taliplerini araba yarışı yapmaya çağırır; kendisinin atları çok hızlıdır ve de yenilenin boynunu vurdurur. Ne ki, Hippodameia taliplerden Pelepos'a aşık olur; babasının arabasına balmumundan cıvatalar koydurur ki, bunlar kırılacaktır. (Estin-Laporte)

Hippokrene (At pınarı): Helikon Dağı toprağından Pegasos'un ayağının dokunmasıyla fışkırmıştır. Müzler şarkı söylemek, dans etmek için bunun çevresinde toplanır. (Estin-Laporte)

Hippolytos: Thesus ile bir Amazon'un oğlu ve ve büyük avcıdır. Artemis'i kutsar, Afrodit'i horlar. Afrodit, Thesus'un ikinci karısı Phaidra'yı genç adama delice aşık eder ve onun yok olmasını sağlar: Hippolytos'u bir deniz canavarı götürür. (Estin-Laporte)

Hirkania :  İranlılar’ın daha sonra Gurgan diye adlandıracağı ve Hazar Denizi’nin güneydoğu çıkıntısında bulunan sahanın adıdır. Kaynaklarımızda Hirkania en fazla, Part İmparatorluğu’ndan ayrıldığı ve bağımsız bir ülke olarak Roma İmparatorluğu ile ilişki kurduğu sırada M.S.58’den sonra geçer. Bağımsızlığı yaklaşık 100 yıl sürmüştür. Yunan-Latin kaynaklarından da tanınan Hirkania hükümdarları (Giv, Guderz) İran Destanı’nda çok önemli rol oynarlar. (Czegledy)

Hitaylar : Çinliler’in 5. yüzyıl başlarında sözünü ettiği bir Türk Moğol halkıdır. 696’da Çinliler’e karşı onlara pahalıya mâlolan bir saldırı girişiminde bulunmaları dışında Orta Asya tarihinde çok önemli bir rol oynamamışlardır. Tu-kiu’lu imparatorluklar ve sonra da Kırgızlar bu halkı kendi ülkelerinde, Jehol ve Batı Mançurya’da tutmuştur. Kırgızlar zayıflayınca bu halka kendini gösterme fırsatı doğmuştur. 907’de şeflerinden biri Ye-liu A-pao-ki halkını oluşturan kavimlere hakim olmayı başarır. Böylece başka ülkeleri fethe kalkışabilir. Hitaylar Kırgızlar’ı yok etmekle işe başlar. 924 yılında Kırgızlar’a saldırıp Kuzey Moğolistan’ı işgal eder ve Ordu Balık’a (Karabalsagun) girerler. Serbest kalınca Çin’e yönelip Kuzey Kore’yi işgal ederler, Tunguz halklarından Cücenler’i bozguna uğratıp boyundurukları altına alırlar. (Roux, Orta Asya)

Hiung-nular : Hunlar’ın Asya boy gruplarının Çince adıdır. Bu ad, aslında hyono şeklinde söyleniyor olmalıydı. Batı kaynaklarının Hun formu da aynı adın bir diğer versiyonudur, fakat Hiung-nu menşeli değişik grupların adının, aynı temel formu yansıtan Chon ve Hyon versiyonlarıyla da karşılaşıyoruz. (Czegledy)

Ho'a-ucin : Ho'e-lun, Temuçin'in annesi. (Moğollar'ın Gizli Tarihi)

Hoca : Farsça’dır. “Efendi” anlamına gelir. Bu sözcük Orta Asya’da 15. yy.dan sonra genelde dinsel anlamda kullanılır olmuştur. (J.P.Roux)

Hocin-beki : Prenses, Cengiz Han'ın kızı. (Moğollar'ın Gizli Tarihi)

Hodaynameler: Bkz. İran Destanı.

Hom : Bkz. Haoma. (Ateşe Tapmayanlar)

Homeopati : "Benzer, benzeri iyileştirir" ilkesinden hareket eden tedavi yöntemi.

Homeros: Eski Çağ'a uzanan bir rivayete bakılırsa iki büyük destanın yazarı Homeros kör bir ozandır. On beş bin dizeyi aşan İlyada ile on iki bin dizeyi aşan Odysseia. Küçük Asya'nın birçok şehri ile yakınındaki adalar onun doğum ya da ölümüne sahip çıkar. Ama, yaklaşık üç yüz yıldan beridir kendisinin varlığı bile tartışma konusudur; şiirlerinde sözü edilen uygarlık sorgulanıyor. Yüzyıllar boyu, belki de M.Ö. 16.yüzyıldan itibaren birtakım ozanlar (aedler) bayramlarda ve zengin evlerinde mitolojik öyküleri dile getiren şarkılarını söylemek için siteden siteye gider. M.Ö. 550'lere doğru Atina'da tiran Peisistratos, Homeros türü şiirlerin yazı ile tespit edilmesini emreder, böylece şiirler artık rapsodlar tarafından okunacak ve bütün genç Yunanlar'ın eğitimine bunlar temel oluşturacaktır. Günümüzde tarihçiler, M.Ö. 9.yüzyıl ile 8.yüzyıl sonları arasında, deha sahibi bir (ya da iki) ozanın Troya Savaşı'nın öykülerini şahane bir eser halinde toplamış olduğunu düşünmekten yanadırlar. İlyada açıkça Odysseia'dan önce yazılmıştır. Her iki destanda bazı öğeler Homeros'la çağdaştır, ama diğerleri önceki yüzyıllara uzanır. Efsaneye göre, Troya Savaşı on yıl sürmüş olmalıdır; ne ki, İlyada (bu ad Troya'nın eski adı olan İlion'dan geliyor) iki buçuk ay kadar süren olayları anlatıyor, ve şiir Troya'nın düşmesinden önce bitiyor. Odyssaia, adını kahraman Odysseus'tan (Latince'de Ulysse) alıyor. Odysseus savaşın bitiminden sonra on yıl süreyle denizlerde dolanıp duracaktır. (Estin-Laporte)

Honça : Şakak. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Horatialar ile Curiatuslar : Köylülerin kavgası üzerine Roma ile Alba arasında savaş patlak verir. Hangi halk diğerine egemen olacaktır? Adam esirgemek için Alba Kıralı şampiyonların çarpışmasını önler. Ne rastlantı ki, her iki ordunun her birinde gerek yaşları, gerek kuvvetleriyle biri diğerinden ayırt edilemeyen üçüz kardeşler bulunuyordu. Romalılar tarafından Horatialar, Albalılar tarafından Curiatuslar! Gençler silahlarını çekerek öne atılırlar. (......) Onlar kendilerinde iki büyük ordunun tüm cesaretini görüyorlar; kendilerine yönelik tehlike umurlarında değil, vatanlarının geleceğinden başka bir düşündükleri yok. Kısa sürede iki Romalı ölür, her üç Albalı da yaralanır. Bunun üzerine Horatia kaçar, sonra dönüp hücum eder ve en yakındakini öldürür. Romalılar'ın coşkun alkışlarından cesaret alarak ikinci Cruiatus'a yönelir, hemen oradaki üçüncüsünü yetişmeden çarpışmayı bitirir ve artık üçüncüyü kolayca alt eder. Romalılar yiğidi alkışlar. Kız kardeşi onları karşılamaya Capena Kapısı'na gelir ve kardeşinin omzunda Curiatuslar'dan biri olan nişanlısının pelerinini görür. Olanı anlar ve matem işareti olarak saçlarını dağıtır. Genel sevinç içinde bu ağlayıp yakınmalar coşku içindeki genç adamın öfkesine yol açar. Genç adam kılıcını çekerek kızcağıza saplar ve şöyle haykırır: Düşmanıma ağlayacak her Romalı kız işte böyle ölmeli!" (Titus Livius'tan alıntılarla, Estin-Laporte)

Hordad : Mükemmellik, sağlık, Zerdüşt dini takviminde ayın 6. günü, 3.ayın adı. (Ateşe Tapmayanlar)

Horlam : Zafer. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hormazd : Part ve Sasanî hanedanlıklarında bazı kıralların adı. (Ateşe Tapmayanlar)

Hormon: Bedendeki iç salgı bezlerince salgılanan, kanla bedenin belli bölgelerine taşınarak buradaki hücreleri ya da kas gruplarını uyaran birincil haberci maddeler. Hormonlar, kimyasal yapılarına ve etki biçimlerine göre farklı gruplara ayrılırlar. (www.biltek.tubitak.gov.tr)

Hoş köllü : Hoşgörülü. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hoynuh : Küre. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hrozny B. : Hititçe’yi 1915 yılında ilk kez çözen Çek bilim insanı. (S. Alp)

Hsiao Chung-yü : Küçük Çigiller’e Çinliler’in verdikleri ad. (Özkan İzgi)

Hsin Tang Shu : T’ang Hanedanı (618-906) yıllıklarının 11. yüzyıldan kalma ikinci neşri. (Czegledy)

Hsüan Chang : M.S. 628’de Çin’in başkentinden Orta Asya’dan geçerek Hindistan’a giden ve M.S. 645’de geri dönen geri dönen ünlü Çinli Budist hacı. Dönüşte çok sayıda Budist kutsal kitabını ve kutsal eşyayı Çin’e götürmüştür. Orta Asya’daki ülkeleri de ayrıntılı biçimde inceleyen seyahatnamesi Çinli okuryazarların uzun süre gözde kitabı olmuştu, fakat tarihi coğrafya açısından da önemli bir kaynak eserdir. (Czegledy)

Hu : Çince’de kaplan anlamına gelir. Kaplan vahşi hayvanların kralıdır. Eski zamanlarda kaplana kurban adanmasının nedeni, tarlaları mahveden yabani domuzları yemesiydi. (W. Eberhard)

Hu : Çince’dir. “Kuzeyli barbarları ve Sogdları belirten sözcük”tür. Çinliler bu adı Çinli olmayan herkes için kullanmışlardır. (J.P.Roux)

Hu Han Shu : M.S. 5. yy.’ın ilk yarısında hazırlanmış, Han hanedanı tarihinin geç devresini (M.S.25-220) inceleyen dinastik tarihi eserdir. (Czegledy)

Hualar : Orjinal bir uar sesini veren, yani aslında Eftalit Uar-Hunları’nın bir boy grubuna işaret eden, Eftalitler’in 6. yüzyıla ait kaynaklardaki Çince adlarından biridir. (Czegledy)

Huang-di : Çince’de imparator anlamına gelir. Çin imparatorlarının, göklerin hükümdarı, efsanevî varlık  Shang-di’den geldiklerine inanılırdı. İmparator cennet/gökyüzü ve yeryüzü arasındaki uyumu korumakla görevlendirilen Göğün Oğlu idi. (W. Eberhard)

Huascaran : Peru'daki tepe (6768 metre). Kadın dağcı Annie Peek'in 1908'de "ilk büyük çıkışını" yaptığı yerdir. (Dağlar, Popüler Bilim Kitapları TÜBİTAK yayını)

Hubbegi : Yoğurttan çıkan limon rengi svı. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hubidi : Hurrice “dana” anlamına gelir. (S. Alp)

Hubrušhi : Hurrice “tabak” anlamına gelir. (S. Alp)

Hukairya : Bkz. Hara. (Ateşe Tapmayanlar)

Hukie (Vukie) : Han-şu’nun kayıtlarında  Hiung-nu başbuğu Çiçi’nin batı seferleri tarihinde Cungarya Kapısı ve Tarbagatay Dağları civarında sözü geçen bir kavmin adıdır. (Czegledy)

Hulm :  Bugünkü Balh ve Kunduz arasında, Kuzey Afganistan’da eski bir şehrin adıdır. (Czegledy)

Huluppu : Sümer’de henüz tanımlanamamış bir ağaç. (Kramer)

Hun : Bkz.Hiung-nu.

Huo : Bugünkü Kunduz yakınında, Eftalit Uar-Hunları’nın Kuzey Afganistan’daki başkentidir. Çince Huo adı orjinal bir Uuar’ın karşılığı idi. Şu halde Eftalitler’in bir ana boyunun adıyla Eftalit başkentinin adı aynı idi. (Czegledy)

Huradi : Hurrice “asker” anlamına gelir. (S. Alp)

Huradie : Urartuca “asker” anlamına gelir. (S. Alp)

Huriye : Moğolca “kamp” demektir. (Roux)

Hurrice : “Boğazkoy kaynaklarında Hititçe’ye komşu diller arasında Hurrice metinler en geniş yeri tutmaktadır. Hitit metinlerinde Hurrice için Hurlili sözü kullanılıyordu. Hurrice M.Ö. II. binde D. Anadolu’da ve K. Mezopotamya’da en çok konuşulan dil idi.” (S. Alp)

Hurrililer : “M.Ö. üçüncü binde Doğu Anadolu dağlarında ve Kuzey Mezopotamya’da yerleşmişlerdir. Kısa zaman önce elde edilen kaynaklarda Akkad Kralı Naram-Suen zamanında Asur bölgesinde ve Yukarı Mezopotamya’da Hurrice olarak açıklanan kent ve kişi adlarına rastlanmıştır.” (S. Alp)

Huruldavuk : Horul horul uyumayı seven. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hursag : Dağlık ülke, Sümer’in doğusundaki dağlık bölge, tanrı Ninurta tarafından böyle adlandırılmıştır. (Kramer)

Huşeng : Antik İran'da Peşdedian Hanedanlığı'nın kurucusu mitolojik kahraman. (Ateşe Tapmayanlar)

Hut : Nart efsanelerinin bir kahramanı. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hutbe : Arapça’dır. Hükümdar ya da tanınan yetkili adına cuma günleri okutulan selâ. (J.P.Roux)

Huvava : Yaşayanlar Ülkesi’nin sedir ağaçlarını koruyan canavar; Gılgamış ve Enkidu tarafından öldürülmüştür. (Kramer)

Huyu : Kuyu. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Hyades(ler): Yıldızlara dönüştürülmüş Nympheler olup ilkbahar yağmurlarıyla görünürler. (Estin-Laporte)

Hydae : Delos Birliği'nde adı Kydae olarak kaydedilen bu şehir daha sonra sympolity anlaşmasıyla Mylasa'ya dahil olmuştur.  Bu küçük şehrin bundan başka bir tarihi de yoktur. 1933'e kadar yeri bilinmeyen Hydae, Damlıboğaz Köyü'ndeki Sodra Dağı'nın batısında Sarıçay Vadisi'ndedir. İsmi kesinlikle Anadolu kökenlidir. Şehrin işgali Damlıboğaz'da ele geçen küçük kaplardan anlaşıldığına göre en erken kayıttan çok daha erkendir. M.Ö. üçüncü bine tarihlenir. Ele geçen malzeme şimdi Milas'taki müzenin deposundadır. Olymos'ta olduğu gibi burada da şehrin tanrıları aynı tapınağı paylaşan Apollon ve Artemis'tir. Atadan kalma tanrılar olarak adlandırılırlar. Bu durum eski Karia tanrılarının Yunan tanrılarıyla bağdaştırıldıklarını gösteriyor olabilir. Eski adı Kybersos olan Sarıçay Nehri tanrılaştırılmış ve paraların üzerinde nehir tanrısı şeklinde tesvir edilmiştir. (Bean)

Hymenaios: Hem bir şarkıdır, hem de düğün alayını yönlendiren tanrıdır. (Estin-Laporte)

Hypermestra: Danaos'un elli kızından kocasını öldürmeyen tek kızıdır. Babası onu yargılar ama Afrodit aklatır. (Estin-Laporte)

Hypnos: Gece'nin oğlu olan Uyku'dur. (Hipnoz buradan gelir.)

Hypocaust : Yerden ısıtma. (G. Bean)

I

Iasos : Bir keresinde profesyonel bir müzisyen, Iasos'u ziyaret etmiş ve burada, bir resital vermiş. Tam gösterinin ortasında, balık pazarının açıldığını işaret eden bir çan çalmış ve elleriyle kulaklarını kapatmış oturmaya devam eden yaşlı bir adam haricinde dinleyicilerin hepsi orayı terk etmiş. Bunun üzerine müzisyen, yaşlı odama yaklaşarak "Bana verdiğiniz onurdan ve sanatıma gösterdiğiniz saygıdan dolayı size teşekkür etmeliyim efendim; çünkü çanın sesini duyunca herkes aceleyle gitti" demiş. Yaşlı adam, "Nee, çanın çaldığını mı söyledin" diye sorunca, "Evet, neden" demiş müzisyen ve bunun üzerine yaşlı adam da "O zaman müsaadenizle" diyerek hemen orayı terk etmiş. Strabon bu hikayeyi şehrin karakterini tarif etmek için anlatmıştır; çünkü topraklar verimsizdir ve yaşamın gerekleri deniz tarafından karşılanmaktadır. Balğın şimdi olduğu gibi o zaman da bol olduğuna, koyun başındaki büyük dalyan şahittir.  Bugün büyük ölçüde tarıma elverişli hale getirilmiş olan ve Güllük'ün kuzey doğusunda yer alan Sarıçay'ın ağzındaki geniş bataklık, ar-ntik dönemde denizdir; bir yazıtta, iki Iasos vatandaşının, Büyük İskenderi şehrin sahip olduğu Küçük Deniz'i restore etmeye ikna ettikleri kaydedilmiştir; sözü edilen bu  yer hiç şüphe yok ki şimdi bataklık olan bölgedir. Şehir için balıkçılık çok önemlidir ve bu iki vatandaş, vergiden muaf tutulmanın yanı sıra, tiyatroda en sıradan yer verilerek ödüllendirilmiştir. M.Ö. 4. yüzyılda bir gastronom (yemek sanatından anlayan kişi), Iasos'a gidenlerin orada çok büyük karidesler bulabileceğini, fakat bunların pazarda nadir görüldüğünü söylemiştir; aynı şekilde bugün de, Güllük'e gidenlere akşam yemeği için kaçınılmaz surette balık sunulacaktır... Yunan kuruluş efsanesine göre Iasos, Argos'tan gelen Peleponnessoslular tarafından kolonize edilmiştir. Onların bu gelişine karşı konulamamıştı ve Karia'nın yerel halkı, bu işgalden dolayı çok eziyet çekmişti ki sonunda çareyi Miletos'un kurucusu olan Neleus'un oğlundan yardım istemekte bulmuşlardı. Bu sefer de şehir, Miletoslular'ın akınıyla Dor yerine Ionlulaşmaya başlamıştı. Argoslular tarafından yapılan yerleşim, büyük olasılıkla tarihe uygundur. Homeros, Argos'a Iason sıfatını vermiştir ve Peleponnessos 'ta Iasos adında küçük bir şehir vardır. Kolonicilerinin liderinin adının da, sonradan Iasos olduğu tahmin edilmektedir ve bu kişi, Iasos paralarının üzerinde kurucu sıfatıyla tasvir edilmiştir; bu ilginç durumla ilgili, onun alışık olunduğu gibi mitolojik bir kişi olarak kabul edildiğinden başka çok az delil vardır. Yapılan son kazılarda, Orta Bronz Çağı tabakalarındaki yapıların içinden çok sayıda Minos seramiği ele geçmiştir; bunlar, Miletos'ta da olduğu gibi, Girit'le bir bağlantıları olduğuna dair arkeolojik kanıttır... Strabon Iasos'un anakaraya yakın bir adanın üzerinde yer aldığını söyler. Bugün bu ada, sığ bir kıstakla anakaraya bağlanmıştır ve antik dönemde de böyle olması pekala mümkündür; ada kelimesi, bazen de bir yarımadayı belirtmek için kullanılmıştır. Eskiler için Iasos, tüm görünümüyle bir ada -şehirdir ve anakarada, 3.22 km uzunluğundaki bugün de ayakta olan tahkimat duvarlarından başka hiçbir şey yoktur... Yinan yerleşiminin adada olduğu kesindir. Önceleri, şehrin M.Ö. 5.yüzyıla kadar anakarada, yukarıda sözünü ettiğimiz güzel duvarlarla korunan alanda olduğu ileri sürülmüştür; fakat adada arkeologlar tarafından bulunan yapılar ve seramikler, şehrin Myken hatta çok daha erken dönemden antik dönemin sonuna kadar burada yerleşmeye devam ettiğini göstermiştir... Neleus'un oğlunu da içine alan kuruluş efsanesi, Argos kolonizasyonunu (M.Ö. olmalı, b.n.) 9. yüzyıl civarında bir yere yerleştirir. Arkeologların keşifleri, bu kolonizasyondan çok uzun bir süre önce şehirde medeni bir yerleşimin olduğunu gösterir; Yunanlılar'ın gelişine çok içerlemiş ve şiddetle karşı koymuş olmalarının sebebi bu olmalıdır. Bundan sonra , şehir hakkında M.Ö. 5. yüzyılda Delos Birliği'ne kaydedilişine kadar hiçbir şey bilmiyoruz. Birliğe ödediği vergi miktarı, aynı Mylasa gibi, bir talent olarak belirlenmiştir. M.Ö. 425 yılında, vergi miktarları yeniden gözden geçirildiğinde, Iasos'un  ödeyeceği miktar da üç talente  çıkarılmıştı; fakat bunun gerçekten ödenip ödenmediğini bilmiyoruz. M.Ö. 412 yılında şehir, büyük bir felaketle karşı karşıya kalmıştır. O sıralarda Spartalılar ve Persler birleşerek Atinalılar'a karşı harekete geçmişti; halbuki, hâlâ Atinalılar'ın müttefiği olan Iasos'u, Büyük Krala karşı ayaklanan Pers soylusu, Amorges ele geçirmişti. Bunun üzerine satrap Tissaphernes, Sparta amiralini Iasos'a saldırması için ikna etmiştir. Gelen gemileri Atinalılar zanneden Iasoslular, büyük bir sürprizle karşılaşmışlar ve şehirleri ele geçirilerek yağmalanmıştır. Tukidides, kasaba eskiden beri zengin olduğu için yağmanın çok bereketli olduğunu ösyler. Bir talent vergi büyük bir zenginlik işareti olarak görünmese de, tuzlu balık ticareti, Klasik Dönem Yunanistanı'nda çok kârlı bir iştir ve yakın zamanda yapılan kazılar, zenginliğin derecesini gözler önüne sermektedir. Şehir -her ne kadar Tukidides kasaba ya da yer dese de- işgal edildikten sonra Amorges ve köle ya da hür tüm esirlerle birlikte Tissaphernes'e teslim edildi; Tissaphernes de esirlerin her biri için bir altın stater ödemeyi kabul etti. (Bean)

Iaxartes :  Sir Derya’nın İranî adının Yunan ve Latin kaynaklarında muhafaza edilmiş şekli. Asıl anlamı ‘İnci (-nehir)dir. (Czegledy)

Idomeneus: Girit Kıralı Minos'un torunudur. Helena'ya talip olur. Troya önlerinde ün kazanır. (Estin-Laporte)

Iduk (Idık): "Çağdaş Türk lehçelerinde ızık, ıyık, iyik, ıtık. Şamanist Türklerde bir koruyucu ruha, binit olmak üzere salıverilen, binilmiyen, boş bırakılan at. Salıvermek, göndermek manasındaki "id-" kökünden partisiptir, "mübarek, mukaddes" anlamlarını, galiba çok erken, belki Hunlar devrinde almış olsa gerek." (Divanü Lûgat-it-Türk'te Şamanizm'e ait kelimeler, Prof. Dr. Abdülkadir İnan, Türk Kültürü, sayı: 100, Şubat-1971)

Ihtırıluv : İtilmek, kovulmak. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)
                 Ihtırılğan : İtilmiş, kovulmuş. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Iıax : Sahalar’da “kelebek” anlamına gelir. (Saha Halk Edebiyatı)

Ilgar : İsim olarak kullanılır. Başıboş atın dörtnala koşması, ansızın hücum, akın, düşman toprağına çapul için yapılan süvari hücumu anlamlarına gelir. (A. Erol)

Ilgım : İsim olarak kullanılır. Serap anlamına gelir. (A. Erol)

Ilgın : İsim olarak kullanılır. Birçok türü olan bir orman ağacı anlamına gelir. (A. Erol)

Ilıhtın : Büyük kalın direk. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Illamatecuhtli : Aztekler’de yaşlı bir kadın biçiminde resmedilen gök tanrıçası. (Aztekler, Jacques Soustelle)

Illyricum : İllirya.

Indır : Ürün. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Innırdavuk : Ağlamaya eğilimli çocuk. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Ircı ilipin : Bahçe sulaması için yapılan su arkı. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Irene : Otuz sekizinci Bizans İmparatoru. (797-802) (G.Ostrogorsky)

Irhı : Sel. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Irıs : İsim olarak kullanılır. Mutluluk, saadet anlamına gelir. (Oyratlar’da) (A.Erol)

Irıs-gül : İsim olarak kullanılır. Mutluluk gülü anlamına gelir. (Karakaplaklar’da) (A.Erol)

Iovianos : Dördüncü Bizans İmparatoru. (363-364) (G.Ostrogorsky)

Ioannes 1. Çimiskes : Elli üçüncü Bizans İmparatoru. (969-976) (G.Ostrogorsky)

Ioannes 2. Komnenos : Altmış dokuzuncu Bizans İmparatoru. (1118-1143) (G.Ostrogorsky)

Ioannes 3. Dukas Vatatzes : Yetmiş sekizinci Bizans İmparatoru. (1222-1254) (G.Ostrogorsky)

Ioannes 4. Laskaris : Sekseninci Bizans İmparatoru. (1258-1261) (G.Ostrogorsky)

Ioannes 5. Palaiologos : Seksen dördüncü Bizans İmparatoru. (1341-1391) (G.Ostrogorsky)

Ioannes 6. Kantakuzenos : Seksen beşinci Bizans İmparatoru. (1347-1354) (G.Ostrogorsky)

Ioannes 7. Palaiologos : Seksen yedinci Bizans İmparatoru. (1390) (G.Ostrogorsky)

Ioannes 8. Palaiologos : Seksen dokuzuncu Bizans İmparatoru. (1425-1448) (G.Ostrogorsky)

Isaakios 1.Komnenos : Altmış üçüncü Bizans İmparatoru. (1057-1059) (G.Ostrogorsky)

Isaac Antiochenus : 5. yüzyıl Süryani kilise yazarı, nazım biçimindeki vaazların (homiliaların) yazarıdır. (Czegledy)

Isaakios 2.Angelos : Yetmiş üçüncü Bizans İmparatoru. (1185-1195) (G.Ostrogorsky)

Isaakios 2 (İkinci kez) ve Aleksios 4. Angelos : Yetmiş beşinci Bizans İmparatorları. (1203-1204)

Işan : Hedef. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Işanuv : Güvenmek.(Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)
                (Işannanından cılav : Güvendiği insan tarafından ağlatılmak.)

Işaruv : Gülümsemek. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Işbara : “Güçlü, katı” anlamındadır. Çincesi Şabolo Han demektir. (Gumilev)

Işbara Sunişişad : Cenger’in küçük kardeşi, Kat İl-han’ın dayısı. Biçurin’de Şabolo-Sunişi olarak gösterilmiştir. (Gumilev)

Işım : İş sırasında soğuktan korunmak amacıyla çizmenin üstünden giyilen, dize kadar uzanan kaplama. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova) (Şat ışım : 1. Kaliteli deriden yapılan süslü diz altlığı, 2. Kaplama.)

Işım sağadak :
Çizme yan sadağı.
(Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

Işın Demirkent : Prof. Dr. 1938 İzmir doğumlu. İlkokulu İzmir'de, ortaokul ve liseyi İstanbul'da okudu. 1961-1965 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Ortaçağ Kürsüsü'nde yüksek öğrenimini tamamladı. 1967'de aynı kürsüde asistan, 1972'de doktor, 1981'de doçent ve 1988'de profesör unvanlarını aldı. 1983-2001 yılları arasında Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu asli üyesi, 2001'den itibaren Bizans/Doğu Roma İncelemeleri Türkiye Milli Komite Başkanı ve Society for the Study of the Crusades and the Latin East (SSCLE) üyesi. 1994 yılından beri İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Ortaçağ Tarihi Anabilim Dalı Başkanı. Haçlı Seferleri, Haçlı Devletleri ve Bizans İmparatorluğu tarihi konularında lisans, yüksek lisans ve doktora dersleri veriyor. Bu konularda yayımlanmış eserleri ve makaleleri var. Muhtelif zamanlarda yurt içi ve yurt dışı kongrelere tebliğler vererek katıldı. Prof. Dr. Işın Demirkent, 2.Şubat.2006 günü yaşama veda etti.
Eserleri: Urfa Haçlı Kontluğu Tarihi (1098-1146) 2 Cilt, Mikhail Psellos'un Khronographiası, Türkiye Selçuklu Hükümdarı Sultan 1.Kılıç Arslan, Haçlı Seferleri, Ioannes Kinnamos'un Historiası (1118-1176), Niketas Khoniates'in Historiası (1195-1206). 

It : Sahalar’da “it, köpek” anlamına gelir. (Saha Halk Edebiyatı)

Itzpapolotl : Aztekler’de Kuzey Stepleri Tanrıçası. (Aztekler, Jacques Soustelle)

Iulianos : Üçüncü Bizans İmparatoru. (361-363) (G.Ostrogorsky)

Iustinos 1 : On altıncı Bizans İmparatoru. (518-527) (G.Ostrogorsky)

Iustinianos 1 : On yedinci Bizans İmparatoru. (527-565) (G.Ostrogorsky)

Iustinianos 2 : Yirmi yedi ve otuzuncu Bizans İmparatoru. (685-695) (705-711) (G.Ostrogorsky)

Iustinos 2: On sekizinci Bizans İmparatoru. (565-578) (G.Ostrogorsky)

Iy : Sahalar’da “Ay” anlamına gelir. (Saha Halk Edebiyatı)

Iyaahın : Sahalar’da “el kantarı” anlamına gelir. (Saha Halk Edebiyatı)

Iydar : Sahalar’da “aylar” anlamına gelir. (Saha Halk Edebiyatı)

Iz tartuv : İz çekmek. Yol yapmak. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)
                    (Kan ız tartar : Kan izini çizer.)

Izcalli (büyüme): (Aztekler'de) Ateş Tanrısı. (Aztekler, Jacques Soustelle, Dost Yayınları)

 

İ

İapetos: Bir titan olup Atlas, Prometheus, Epimetheus ve dev Menoitios'un babasıdır. (Estin-Laporte)

İbbi-Sin : Üçüncü Ur Hanedanlığı’nın son hükümdarı, Elamlılar tarafından tutsak alınmıştır. (Kramer)

İberya : Gürcistan.

İconium : Konya.

İç aşav : İçini (kalbi, gönlü, ruhu) yemek. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İçerüv : İçmek. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İçli tışlı kiydirüv : Baştan ayağa değerli hediyelerle donatmak. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İdas: İlyada'ya göre insanların en yüreklisi olup Lynkeus'un kardeşi, Dioskurların kuzenidir. Bu dördü  Arkadia'da bir vurgun yapar, ama İdas ganimeti kendine saklar. Polydeukes, Lynheus'u öldürür, Zeus da İdas'ı. (Estin-Laporte)

İddin-Dagan : Üçüncü Ur Hanedanlığı’ndan sonra gelen İsin Hanedanlığı’nın üçüncü hükümdarı; onun döneminden kalma bir belge Kutsal Evlilik Ayini için büyük önem taşır. (Kramer)

-ide (sonek): -in oğlu veya kızı anlamını verir. Agamemnon ile Menelaos Atrides yani Treus'un oğullarıdır. (Estin-Laporte)

İdnun : Sümer’in güneyinde bir kanal. (Kramer)

İdi'ut : (Iduk-kut, İdikut) Uygurlar'ın hükümdarı. (Moğollar'ın Gizli Tarihi)

İgi : İyi. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İkki : Sahalar’da “iki” anlamına gelir. (Saha Halk Edebiyatı)

İkonografi : Sanat yapıtlarının konularını ya da içeriklerini, yapılışlarındaki tarzla karşılaştırmalı olarak inceleme yöntemi.

İksion: Efsanevi bir halk olan Lapithlerin kıralıdır. Kayınbabasına söz vermiş olduğu armağanları, evlendikten sonra, vermekten cayar ve onu öldürür. Ölüler Ülkesi'nde cezalandırılmıştır. (Estin-Laporte)

İl : İsim olarak kullanılır. Ülke, yurt, memleket, devlet, kabile, insanlar, kimseler, halk anlamlarına gelir. (A. Erol)

İl : Sümer’de Umma’nın bir “Ensi”si. (Kramer)

İlban : İsim olarak kullanılır. (Türkçe) İl ( = ülke) ile(Farsça) bân ( = bakıcı)dan yapılmış olan birleşik isimdir. (A. Erol)

İlçi : İsim olarak kullanılır. Elçi anlamına gelir. (A. Erol)

İlek: Bey, han, hükümdar. Ülke anlamındaki el sözüne -k ekinin getirilmesinden oluştuğu söylenir. (Türkler'in Dili, Fuat Bozkurt, Kapı Yayınları)

İldag: sümer’de henüz tanımlanamamış bir ağaç cinsi. (Kramer)

İlgençek : 1.Çocuğu korkutmak için kullanılan çıplak dal veya sopa, 2.Ürkek. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İlie :  M.Ö. 1. yüzyılda ve ondan sonraki dönemlerde İli Nehri mıntıkasındaki bir ülkenin adıdır. (Czegledy)

İlig, İlik : İsim olarak kullanılır. Uygurlar’da, Karahanlı ve Selçüklüler’de “hükümdar” anlamında bir ünvandır. (A. Erol)

İlinçek : Amacına ısrarla ilerleyen, tuttuğunu koparan kişi. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İlipin : Küçük dere. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İlişan : Nişan. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İlk olma : (Première) O zamana kadar ele geçirilmemiş bir yere tırmanıldığında bu sözcük kullanılır. Birçok dalda yerini alır: Kış prömiyeri, tek başına gerçekleştirme prömiyeri gibi... Yaptıkları başarılı tırmanışın gerçek olduğunu göstermek için, dağcılar geldikleri ülkelerin bayraklarını zirveye dikerler. (Dağlar, Popüler Bilim Kitapları TÜBİTAK yayını)

İlktaçlanan Stephan : On beşinci Sırp Kralı. (1196-yakl.1228) 1217’den itibaren kral. (G.Ostrogorsky)

İlkutadmış Tengrim : İsim olarak kullanılır. Yurdu mutlu eden majeste anlamına gelir. (A. Erol)

İllevük : Çayırda yapılan patika. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İlm-i Khşnum : Zerdüşt dininin içindeki esrarlı akım. (Ateşe Tapmayanlar)

İlteber: Göktürkler'de yenilerek devlete katılan halkların başına kağan tarafından gönderilen valiye verilen ad. (Türklerin Dili, Fuat Bozkurt)

İlter : İsim olarak kullanılır. Vatansever anlamına gelir. (A. Erol)

İlteriş : İsim olarak kullanılır. Devleti, memleketi derleyip toplayan anlamına gelir. (A. Erol)

İm : Sahalar’da “sabah ve akşam kızıllığı” anlamlarına gelir. (Saha Halk Edebiyatı)

İmam: Arapça’dır. “Rehber” anlamına gelir. Camilerde vaaz veren ve namazı yöneten ya da Şiiler’de topluluğu yöneten. (J.P.Roux)

İmar : Hatti tanrılarından biri. (S. Alp)

İmbros : İmroz, Bozcaada.

İmdugud : bkz. Anzu.

İn Antis : Ante duvarları arasında iki sütunun yer aldığı tapınak ya da bina plânı. (G. Bean)

İnal : Kırgız reislerinden biri. (Moğollar'ın Gizli Tarihi)

İnal : İsim olarak kullanılır. Şehzade, han anlamına gelir. Ayrıca bir rütbedir. Yakînen bilinen anlamına da gelir. (A. Erol)

İnanna : Aşk, bereket ve doğurganlık tanrıçası, Uruk’un koruyucu tanrıçası ve Kutsal Evlilik Ayini’nin başkahramanı; adının sözcük anlamı Göğün Kraliçesi’dir. Sami dilinde İştar. (Kramer)

İnci : İsim olarak kullanılır. Eski Türkçe yinçü’den gelir. (A. Erol)

İnci: İstiridye gibi kimi kavkılı deniz hayvanlarının içinde oluşan değerli, küçük, sert, sedef renginde süs tanesi. (tdk.gov.tr)

İncilgiç : Çabuk incinen, duyarlı. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İndar : Zerdüştiler'de cin adı. (Ateşe Tapmayanlar)

İnnet : Niyet. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İolaos: İphikles'in oğludur, bütün işlerinde amcası Herakles'in yanındadır. Herakles öldükten sonra da onun ardıllarına yardım eder. (Estin-Laporte)

İon Düzeni : Anadolu’daki tapınaklarda en sık kullanılan düzen. Sütunlar profilli kaideler üzerinde yükselir ve Dor düzenindekilere oranla daha ince yapılıdır. İnce bir silmeyle ayrılan derin sütun yivleri yirmi dört adettir. Sütun başlıkları basıktır; ön ve arka yüzde (bazen dört yüzde de) sağ ve solda birer volüt ile sonuçlanır. Volütler, İon düzeninin karakteristiğidir. (G. Bean)

İon Kymationu : Yumurta dizisi ya da İon ovolosunun diğer adı. (E. Akurgal)

İran Destanı : Bazı bölümlerinin daha Zerdüşt çağında ve eski Fars dönemlerinde de mevcut olduğu ve daha sonra Part çağında yeni epizodlarla genişleyen büyük çapta epik bir eserdir. İran Destanı’nın Hodaynameler adıyla yazıya geçirilmesi orta Farsça olarak Sâsâniler çağında gerçekleşmiştir. Daha sonraları İslam fetihlerinin ardından Arapça; sonra 10. yüzyılda yeni Farsça çevirileri daha doğrusu revizyonları hazırlanmıştır. Son olarak Hodaynamelerin yeni Farsça tam revizyonu olan ve dünya edebiyatının en hacimli, ünlü eposlarından biri olan Şahname’yi Firdevsi hazırlamıştır. (Czegledy)

İranşah : Hindistan'daki en eski kutsal ateş. (Ateşe Tapmayanlar)

İrina : Sümer’de henüz tanımlanamamış bir ağaç cinsi. (Kramer)

İsa : (İbranca) 1. İbrancada “Allah’ın yargılaması, mağfireti” anlamındadır. 2. Dört büyük Peygamberden Hristiyanlığın kurucusu; doğumu Türkiye’de ve Batı’da takvim başlangıcı sayılan peygamber. (tdk.gov.tr)

İsauria :
Orta Anadolu’nun güney kesiminde Bozkır, Hadım, Ermenek ilçelerini kapsayan bölge.

İsimud : Sümer’de Enki’nin veziri. (Kramer)

İsin : Üçüncü Ur Hanedanlığı’nın çöküşünden sonra Sümer’in başkenti olan kent. (Kramer)

İskitler :  Kimmerler’den sonra M.Ö.8 ve 3. yüzyıllar arasında Güneydoğu Avrupa bozkırını elinde tutan ve İranî bir dil konuşan büyük göçebe boy grubudur. (Czegledy)

İsmaililer : Araplar’ın Kuran’daki kadim atası İsmail’den adını alan ve Müslümanlar için batıda kullanılan biblik adlandırma. (Czegledy)

İsodomik : Eşit yükseklikte blok taş sıralarından oluşan harçsız Hellenistik duvar örgüsü. (G. Bean)

İstriya : Adriyatik Denizi’nde yarımada.

İşakku : bkz.ensi.

İşib: Sümer’de bir arıtma rahibi. (Kramer)

İşkur : Sümer’de yağmurdan sorumlu tanrı. (Kramer)

İşlenmegen : Terbiye görmemiş. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İşme-Dagan : Nippur’un kurtarıcısı, İddin-Dagan’ın oğlu. (Kramer)

İştar :  bkz.İnanna.

İt : Köpek. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)
      (Buvçar it, börübasar it : Kurt avında kullanılan cins köpek.
      Koyunduk it : Küçük yapılı süs köpeği.
      Callı calka it : Av köpeği.
      Sakkulak it : Bekçi köpeği.
      Samır it : Avlu köpeği. Çoban köpeği olarak da kullanılır.)

İthakos: Adını İthaka'ya vermiş olan  kahraman, Zeus'un soyundan. (Estin-Laporte)

İtirda : Sümer’de bir süt çeşidi. (Kramer)

İtkalzi : Hurrice “temiz, temizleme” anlamlarına gelir. (S. Alp)

İtler : İsim olarak kullanılır. İt sözcüğünün çoğul halidir. Kuman hanlarından biri. (A. Erol)

İtoğlu : İsim olarak kullanılır. Kuman başbuğlarından birinin adıdır. (A. Erol)

Itzcuintli: Köpek. (Aztekler, Jacques Soustelle, Dost Yayınları)

İulus: Aineias'ın oğludur, bir adı da Askanios'tur. Alba şehrini kurar. (Estin-Laporte)

İvan Asen 2 : Yirmi sekizinci Bulgar Kralı. (1218-1241) (G.Ostrogorsky)

İvan Asen 3 : Otuz üçüncü Bulgar Kralı. (1279-1280) (G.Ostrogorsky)

İvan Stephan : Kırkıncı Bulgar Kralı. (1330-1331) (G.Ostrogorsky)

İvan Aleksandr : Kırk birinci Bulgar Kralı. (1331-1371) (G.Ostrogorsky)

İvan Şişman : Kırk ikinci Bulgar Kralı. (1371-1393) (G.Ostrogorsky)

İvan Stracimir : (Yakl. 1360-1396 tarihlerinde Vidin’de) Kırk üçüncü Bulgar Kralı. (G.Ostrogorsky)

İvaylo : Otuz ikinci Bulgar Kralı. (1277-1279) (G.Ostrogorsky)

İya : Hititçe “yapmak” anlamındadır. (S. Alp)

İyannai : Palaca “yürümek” anlamına gelir. (S. Alp)

İyannai : Hititçe “yürümek” anlamına gelir. (S. Alp)

İybagül : İsim olarak kullanılır. İybe = utangaçlık (Karakalpaklar’da.) (A. Erol)

İyilçek : Herkese eğilen, her davranışı kabul eden, kişisel gururu olmayan kişi. (Nart Boyu Türkleri Hun Karaçaylıların Atasözleri, Soufilia Semenova)

İynecek : İsim olarak kullanılır. İğnecik anlamına gelir. (Oyratlar’da.) (A. Erol)

İynecik : İsim olarak kullanılır. Küçük iğne kutusu anlamına gelir. (Oyrat.) (A. Erol)

İyon: Elektronlarının sayısıyla protonlarının sayısı eşit olmayan; bu nedenle de pozitiif ya da negatif elektrik yükü taşıyan moleküllere ve atomlara verilen ad. (www.biltek.tubitak.gov.tr)

İzay : İsim olarak kullanılır. Kuman başbuğlarından biri. (A. Erol)