Laz teriminin kaynaklarına ilişkin görüşler

“Evliya Çelebi, ‘Gezgi dağı da Trabzon’un doğu tarafında olduğundan halkına Gezgi Kavmi sözünden galat olarak Lazki derler. Bazıları K ile Y’yi hafifletmek için atarak, Laz Kavmi derler...’47 şeklinde bir açıklama getirirken, İslam Ansiklopedisi, ‘... Katip Çelebi ve Evliya Çelebi Kafkasya has adlarındaki ses benzerliklerine aldanıp (Viven de Martin de böyle yanılmıştır.) Lezgi ve Laz kelimelerinin aynı olduğunu ileri sürmüşlerdi...’48 diye yazmaktadır.

Prof. Michael A.Meeker, S.Deligiorgis’in anlattıklarını şöyle aktarmaktadır: ‘... Laz terimi Rumlar tarafından, hiçbir şekilde Türkler ya da Lazlarla ilgili olarak düşünülmez, tam tersine, onun özellikle, Rumca bir terim olduğu öne sürülür. Laz’ın ‘Yaşasın Yunanistan’ın bozuk bir söylenişi olduğu inancı vardır ve Pontus Rumlarının Türklere direnmesi onurlandırılır. Etimoloji, atalardan aktarılan bir rivayetle ilişkilidir: Sözde Türkler, Pontus Rumlarının bir kuşağında bütün erkeklerin dillerini kesmişler. Bu, onlara Rumca’daki kötü aksanını (Yaşasın Yunanistan’ın tuhaf söylenişinde olduğu gibi) doğurmuştur...’49.

Laz sözcüğünün, kesik dille söylenen Yaşasın Yunanistan sloganının Rumcası olduğu iddiası her ne kadar demagojik bir açıklamayı çağrıştırıyorsa da, ileriye dönük amaçlara da hizmet etmek noktasından hareketle çok sonradan ortaya atılmış bir iddia olduğu anlaşılmaktadır. Zaten kaynağın da belirttiğine göre, bir rivayettir50.

İslam Ansiklopedisi ise şöyle yazmaktadır: ...Lazioninin malum olan en eski yerleri Lazos şehri yahut eski Lazika’dır ki, Arrianus buranın mukaddes limanın (Noworossisk) tahminen 124 km. cenubundan (güneyinde), Pityus’un 185. şimalinde (kuzeyinde), yani Tuapse civarında bulunduğunu söyler... Arrianus (2.asır) zamanında, Lazoi Suhum’a oturmakta idi’51.

B.Ömer Büyüka, ‘Lazlarla ilgili adların hepsi Abhazca’dır... bu adın anlamı Abhazca’da hem Mavi Gözlü, az-gözcüsü, as-sınır koruyucu hem de Az-Dahili, As-dahili, Aslara dahil olan, aslardan olan demektir. Bu adın bu manadan birine göre söylenmiş olduğu anlaşılıyor...’52 diye bir yaklaşım sergilemektedir.

M.Fahrettin Kırzıoğlu, ‘...Laz adı ise, Kafkaslar bölgesindeki birçok coğrafya ve kavim hatta kişi adları başındaki seslinin yutulmuş biçimiyle söylenen adlar gibi, aslında başındaki seslinin yutulmuş biçimiyle söylenen adlar gibi, aslında başında bir sesli bulunan Alaz (Alas) idi. Buna, iki ırmağa adını veren Alazlar anlamındaki Alazon’dan öğreniyoruz...’53 derken, Bilge Umar, ‘Gördüğümüz üzere Alazia, Alazonia ve Alazonlar Mysia yöresi tarihsel coğrafyasının adlarıdır. Hal böyle iken F.Kırzıoğlu’nun Alazonları Lazlar’a eşitlemesi neye dayanmış olabilir, bilemiyorum...’54 diye yazmaktadır.

V.Minorsky, N.Marr’ın, ‘Hallys ismini ‘nehir’ anlamına gelen Laz kelimesi ile izah ettiğini’ belirtmektedir55.

W.E.D.Allen, ‘Gürcülerin, Lazların yaşadıkları yerleri ǒaneti ve insanlarını da ǒani olarak adlandırdıklarını’ belirterek, ‘Ç’aneti’nin Svan Dili’nde Lazan anlamına geldiğini’56 açıklamaktadır. Allen ayrıca, ‘Lazlara oldukça benzer bir dilleri ve fiziksel özellikleri olan Megrellerin, komşuları Svanlar tarafından Çan-ar olarak adlandırıldıklarını’57 da yazmaktadır.

Andrew Mango, Hıristiyanlığın Pontuslulara Lazca tebliğ edildiğini belirtmektedir58.

Burhan Oğuz ise şunları söylemektedir: ‘.. Bu ad ilk Hıristiyanlık devrinden beri Karadeniz’in doğu körfezinin ülke ve insanlarıyla irtibatlandırılmıştır...’59.

Laz sözcüğünün başlangıçta çok değişik etnik unsurları ifade ettiği, ancak zaman içinde, ifade ettiği insan topluluklarının daraldığı söylenebilir. Türk Ansiklopedisi’nin, ‘...Bugün kendilerine Laz adını veren ve Lazca konuşan küçük bir topluluk Hopa-Pazar ilçelerinde yaşamaktadır...’60 şeklinde ifade ettiği insanlara Gürcüler ve Ruslar ǒani demektedir61.

Bugün Türkiye’de Laz denildiğinde, Türk Ansiklopedisi’nin tanımını yaptığı insanlar akla gelirken, Gürcüstan ve Abhazya’da Müslüman ǒaniler ve Hıristiyan Megreller anlaşılmaktadır62.

B.Oğuz’un aktarmaları oldukça açıktır: ‘... Kelime, çoğu zaman, değişik dil konuşan değişik toplumları içine toplama sonucuna götürmüş: bu itibarla Laz mutlaka belli bir etnik veya linguistik grup olarak mütalaa edilmemelidir. Gerçek Lazlar, mahsusî bir ırk teşkil edip Karadeniz kıyılarının doğusunda Pazar (Atina) İlçesi ile Çoruh Nehri arasındaki sahada bulunurlar. Dilleri Gürcüstan Megrelya lehçesine çok yakından bağlı olup esas Gürcüce ve yine bu ülkenin Svan Dili ile de münasebeti vardır...’63.

‘... O devirlerde ‘Laz’ tabiri, yabancıların dilinde Pont halklarını topluca ifade ediyor, yerlilerce ise, tamamen Bizanslılaşmış, Grekçe konuşan Pontikliler (Rhomaioi)’lerden tefrik edilmek üzere yeteri derecede Bizans Kültürü almamış, Lazoiler’i işaret etmek için kullanılmıştır. Bugün buna benzer bir durumu görmek mümkündür...’64 

47. Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Cilt 1-2, s.452, Üçdal Neşriyat, İstanbul.

48. İslam Ansiklopedisi, Cilt 7, , s.26/a, Maarif Basımevi, İstanbul, 1957.

50. Nitekim, giriş bölümünde sözünü ettiğimiz iki haber bizi haklı çıkarmaktadır. Kurban Bayramı tebriği de...

51. İslam Ansiklopedisi, a.g.y.

52. B.Ömer Büyüka, Kafkas Kaynaklarına Göre İlk Yaratılışlar / İlk İnsanlık / Kafkas Gerçekleri, Cilt 2, s.23, İstanbul, 1986.

53. M.Fahrettin Kırzıoğlu, Lazlar/Çanarlar, VII. TTK. Cilt 1, s.429, Ankara, 1972.

54. Bilge Umar, Türkiye’de Tarihsel Adlar, s.47, İnkılap Kitabevi, İstanbul, 1993.

55. İslam Ansiklopedisi, a.g.y.

56. W.E.D. Allen, The March-Lands of Georgia, s.138, Geographical Journal, Sayı 74, 1929.

57. W.E.D. Allen. A.g.y.

58. Andrew Mango, Discovering Turkey, s.39, BT Batsford Ltd., 2.baskı, Paperback, London, 1973.

59. Burhan Oğuz, Türkiye Halkının Kültür Kökenleri-1, s.201, İstanbul Matbaası, İstanbul, 1976.

60. Türk Ansiklopedisi, Cilt 22, s.498

61. A.Bryer, Some Notes on The Laz and Tzan, s.174. Bedi Kartlisa, Revue de Kartvélologie, Volume 21-22, No.50-51, Paris 1966.

62. News from the Georgian Republic, Sayı 2, s.11, Swedish-Georgian Society Stockholm, December 1991.

63. B.Oğuz, a.g.y.

64. B.Oğuz, a.g.k., s.201

(Dil Tarih Kültür ve Gelenekleriyle Lazlar, S.67, Ali İhsan Aksamaz)