Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

 

 

 

Adıyaman Müzesi’nde bulunan üç Hitit tanrı heykelciği

 

Halil Hamdi Ekiz*

Bu çalışmamızın konusunu Adıyaman Müzesi koleksiyonları arasında yer alan üç Hitit tanrı heykelciği oluşturmaktadır1.

1535 envanter numaralı heykelciğin Adıyaman’da; 4468 envanter numaralı heykelciğin de Adana civarında bulunmuş olduğu envanter kayıtlarında belirtilmekte ise de, eserlerin kesin buluntu yerleri hakkında herhangi bir bilgi yoktur. 4432 envanter numaralı heykelciğin ise nerede bulunmuş olduğu bilinmemektedir. Kesin buluntu yerleri bilinmemekle beraber eserlerin üçü de Adıyaman, Besni İlçesi, Terzibek Köyü’nden Mehmet Ertaş’tan satın alınmıştır. Muhibbe Darga, Huri gelenekleriyle ilişkili olan Hitit metinlerinde adak çivisi şeklindeki heykelciklerden söz edildiğini; bu tür heykelciklerin yayılım alanlarının Hitit anavatanı olmadığını; Toroslar’ın güneyi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi olabileceğini belirtir2. Açana (Alalah)3, Tilmen Höyük4 ve Zincirli5 kazılarında bulunmuş olan, gövdelerinin alt kısmı adak çivisi şeklindeki heykelcikler bu görüşü doğrular niteliktedir. Yine bu tipte olan İstanbul Arkeoloji Müzelerindeki 77.11 envanter numaralı heykelcik (Doğanşehir Heykelciği)6 ile; Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndeki 44.48.76 envanter numaralı heykelciğin7; Cafer Sait Okray Koleksiyonu’ndaki 17, 18, 19, 20 envanter numaralı heykelciklerin8 ve Münih Arkeoloji Müzesi’ndeki yirmi adet heykelciğin de9 bu bölgede bulunmuş oldukları anlaşılmaktadır.

Heykelciklerin üçünün de daha önceden hazırlanmış olan bir kalıpta döküm tekniğiyle yapıldıkları, ancak tümünün de kalıptan çıkarıldıktan sonra başlarının arka kısımlarıyla, gövdelerinin ön ve arka taraflarının dövme tekniğiyle düzleştirildiği anlaşılmaktadır.

Katalog

1535 Envanter Numaralı Heykelcik

(Resim 1,2,3; Şekil 1,2)

Eser 1982 yılında Adıyaman, Besni İlçesi, Terbizek Köyü’nden Mehmet Ertaş’tan satın alınmıştır. Bronzdan yapılmış olan heykelcik oldukça paslanmış durumdadır. Boyu 7,5 cm., baş genişliği 1,6 cm., kol genişliği ise 3,7 cm.’dir.

Eser, gövdesinin alt kısmı ince ve uzun olan bir tanrı heykelciğidir. Konik şekilli, başa oturan kısmı dar ve ucu hafif yuvarlak olan külaha benzeyen başlığı, kısa bir çıkıntı şeklindedir. Gözleri yuvarlak birer çıkıntı halindedir. Burnu iri ve kemerlidir. Hafif çukurca olan dudaklarının arası aralıktır. Büyükçe birer çıkıntı şeklindeki kulaklarının kenarları düzdür.

Boynu kısa ve kalındır. İnce, yassı ve düz olan gövdesinin üst kısmı üçgen şeklindedir; uzunca olan alt kısmı aşağı doğru daralır. Gövdesinin sivri bir şekilde sona eren uç kısmı ise bir çiviyi andırır. Yanlara açılmış olan kolları dirsekten bükülmüş durumda öne doğru uzatılmıştır. Elleri ve bacak hatları belirtilmemiştir.

4432 Envanter Numaralı Heykelcik

(Resim: 4,5,6; Şekil: 3,4)

Eser 1988 yılında Mehmet Ertaş’tan satın alınmıştır. Bronzdan yapılmış olan heykelcik çok paslanmış durumdadır ve gövdesinin alt kısmının ucu kırık ve eksiktir. Boyu 5,9 cm., baş genişliği 1,2 cm., kol genişliği ise 1,6 cm.’dir.

Eser, gövdesinin alt kısmı ince ve uzun olan bir tanrı heykelciğidir. Başında konik şekilli, başa oturan kısmı dar, ucu sivri ve kısa bir çıkıntı şeklinde olan külaha benzeyen bir başlık bulunmaktadır. Gözleri yuvarlak şekilli birer çıkıntı biçimindedir. Burnu iri ve düzdür. İnce ve çukurca olan dudaklarının arası hafif aralıktır. Kulakları yarım elips şeklinde birer çıkıntı halindedir.

Boynu uzuncadır. Gövdesinin ince ve yassı olan üst kısmı üçgen biçimindedir; uzunca olan alt kısmı aşağı doğru daralır. Kırık olan gövdesinin alt kısmının ucunun ne şekilde bittiği belli değildir. Kolları yanlara açılmış ve dirsekten bükülmüş durumda öne doğru uzatılmıştır. Elleri ve bacak hatları belirtilmemiştir.

4468 Envanter Numaralı Heykelcik

(Resim: 7,8,9; Şekil: 5,6)

Eser 1989 yılında Mehmet Ertaş’tan satın alınmıştır. Bronzdan yapılmış olan heykelcik oldukça paslanmış durumdadır. Burnu ile gövdesinin alt kısmının ucu kırık ve eksiktir. Boyu 7,5 cm., baş genişliği 1,7 cm., kol genişliği ise 2,7 cm.’dir.

Eser, gövdesinin alt kısmı ince ve uzun olan bir tanrı heykelciğidir. Konik şekilli, başa oturan kısmı dar ve ucu sivri olan külaha benzeyen başlığı kısa bir çıkıntı şeklindedir. Yuvarlak şekilli birer çıkıntı halinde gözlerinin hatları, başının arka tarafından da belli olmaktadır. Burnu iridir. Ağzı belirgin değildir. Kulakları yarım elips şeklinde birer çıkıntı halindedir.

Boynu uzundur. Üst kısmı üçgen şekilli olan ince ve yassı gövdesinin alt kısmı uzuncadır. Gövdesinin kırık olan alt kısmının ucunun ne şekilde son bulduğu belli değildir. Yanlara açılmış olan kolları hafif yukarı doğru kaldırılmıştır. Omuza yakın kısımları genişçe olan kolları uçlara doğru daralır. Elleri ve bacak hatları belirtilmemiştir.

Karşılaştırma ve Tarihleme

4432 ve 4468 envanter numaralı heykelciklerin konik şekilli, başa oturan kısmı dar ve kısa bir çıkıntı şeklinde olan külaha benzeyen başlıklarının ucu sivridir. 1535 envanter numaralı heykelciğin ise yine aynı tipte olan başlığının ucu hafif yuvarlaktır. Eski Tunç Çağı’na ait Ahlatlıbel’de bulunmuş iki heykelciğin10; Karaoğlan’da ele geçirilmiş bir heykelciğin11 ve Karayavşan’da bulunan bir heykelciğin12 konik şekilli ve başa oturan kısımları dar olan külaha benzeyen başlıkları da kısa birer çıkıntı halindedir. Ayrıca Eski Hitit Devri’ne tarihlendirilen Karaman heykelciğinin13; İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndeki 87,5 envanter numaralı heykelciğin14; Cafer Sait Okray Koleksiyonu’ndaki 399 envanter numaralı heykelciğin15 ve Hitit imparatorluk devrine ait Gözlükule kristal heykelciğinin16 başlıkları da yine aynı tiptedir. Ahlatlıbel, Karaoğlan ve Karayavşan heykelciklerinin başlıkları, konik şekilli, ucu sivri ve külaha benzeyen başlığın Anadolu7da Eski Tunç Devri’nde ortaya çıktığını kanıtlamaktadır.

4432 ve 4468 envanter numaralı heykelciklerin kulakları yarım elips şeklinde birer çıkıntı halindedir. Eski Tunç Çağı’na ait Alacahöyük’te bulunmuş iki kadın heykelciğin17 ile İkiztepe’de ele geçirilen bir kadın heykelciğinin18 kulakları da aynı tiptedir. Eski Hitit Devri’ne ait Alişar heykelciğinin19; Çorum heykelciğinin20; Karaman heykelciğinin21; İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndeki 77.11 (Doğanşehir heykelciği)22 87.75, 87.5, 7501 M23 envanter numaralı heykelciklerin ve Cafer Sait Okray Koleksiyonu’ndaki 18, 19,. 20, 399 envanter numaralı heykelciklerin24 kulakları da yine yarım elips şeklinde birer çıkıntı halindedir. 1535 envanter numaralı heykelciğin ise büyükçe birer çıkıntı şeklinde olan kulaklarının kenarları düzdür. Heykelciklerin üçünün de çok az belirgin olan yüz hatları şematik üslupta yapılmıştır.

Heykelciklerin üçü de gövdelerinin alt kısmı ince ve uzun birer tanrı heykelciğidir. Bunlardan 1535 envanter numaralı heykelciğin gövdesinin sivri bir şekilde sona eren uç kısmı ise bir çiviyi andırır. 4432 ve 4468 envanter numaralı heykelciklerin kırık olan gövdelerinin alt kısmının ucunun ne şekilde son bulduğu belli değildir. 1535 ve 4432 envanter numaralı heykelciklerin yanlara açılmış olan kolları dirsekten bükülmüş durumda öne doğru uzatılmıştır. 4468 envanter numaralı heykelciğin kolları ise yanlara açılmış durumda hafif yukarı kaldırılmıştır. Üç heykelciğin de elli ve bacak hatları belirtilmemiştir.

Gövdelerinin alt kısmı adak çivisi şeklinde olan heykelcikler ilk defa Mezopotamya’da Er Hanedan lll Dönemi’nden itibaren karşımıza çıkar. Tello’da bulunan bazı heykelciklerin gövdelerinin alt kısımları çivi gibidir25. lll.Ur Sülalesi Devri’ne ait Uruk’ta bulunduğu sanılan bir heykelciğin gövdesinin alt kısmı da çivi şeklindedir26. Bu tip heykelcikler Eski Hitit Devri’nde Anadolu’da bolca görülür.

Eski Hitit Devri’ne tarihlenen Açana (Alalah) 5.tabakada şehir kapısı yakınında bulunan bir heykelciğin27, Alişar Aşağı Şehir’de 10 T ve 11 T tabakaları ile temsil edilen Hitit kültür katındaki bir mezarda ele geçirilen bir heykelciğin28, Tilmen Hüyük ll B tabakasında bulunmuş bir heykelciğin29 ve Zincirli kazısında bulunan bir heykelciğin30, gövdelerinin alt kısımları adak çivisi şeklindedir. Ayrıca yine Eski Hitit Devri’ne tarihlenen İstanbul Arkeoloji Müzeleri’ndeki 77.11 (Doğanşehir heykelciği)31, 87.7532, Tübingen Universitat für vor – und Frühgeschicte’deki Arapkir heykelciğiyle33 başka bir heykelciğin34, Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndeki 6.2.91, 155.1.86 envanter numaralı heykelciklerin35, Çorum Müzesi’ndeki bir heykelciğin36, Karaman Müzesi’ndeki bir heykelciğin37 ve Cafer Sait Okray Koleksiyonu’ndaki 18, 20, 399 envanter numaralı heykelciklerin38 gövdelerinin alt kısımları da adak çivisi şeklindedir.

Heykelciklerin üçünün de ön ve arka tarafları dövme tekniğiyle düzleştirilmiş ince ve yassı gövdeleri, Hititler’den bir önceki dönem olan Asur Ticaret kolonileri Devri’ne ait kurşun figürinleri andırmaktadır39.

Gövdelerinin alt kısımları adak çivisi şeklinde olan heykelciklerin, binaların temelleri ile ilişkili olduğu iddia edilmektedir40. Hititler’in temel-yapı ritüeli metinlerinden, yapıların temellerine çiviler konduğu anlaşılmaktadır41 ve küçük boy madenî Hitit tanrı heykelciklerinin de birer temel adak (armağanı) olabilecekleri düşünülmektedir42. Bu tip heykelciklerin uçları sivri olarak sona eren gövdelerinin alt kısımlarının bir yere yerleştirilerek veya sokularak durması için çivi, kama ya da çubukçuk şeklinde yapılmış olduğu düşünülmektedir43.

Burada ele aldığımız üç heykelciğin de yukarıda saydığımız benzerleri gibi Eski Hitit Devri’ne, yani M.Ö. 1660-1470 / 1460 yıllarına ait olduğu düşüncesindeyiz.

SUMMARY

The theme of this work is three Hitite statuettes that are found in Adıyaman Museum’s collection. Although it is not exactly certain where each statuette was found, the inventory records indicate that statuette number 1535 was found in Adıyaman and the statuette number 4468 was found near Adana. There is no information at all as to where statue number 4432 was found.

All the statuettes were produced with a pre-prepared casting technique. After the casting, the back sides of their heads and front and back sides of their bodies were smoothed through o forging technique.

All of three statuettes of the bottoms gods’ bodies ar eslim and tall. Statuette number 1535 has a sharp point at the bottom of its body and is reminescent of a nail. The bodies of statuette number 4468 and the statuette number 4432 are broken; it is not certain how their bodies are end. The three statuettes’ arm and leg lines are not apparent. The statuette whose bottom is like vow-nail was found in Mesopotamia; this type of statuette has been encountered since the Er Hanedan lll period. There are lots of statuettes like this in Anatolia from the Old Hitite Period.

We are continued that three statuettes originated from the Old Hitite Period, the years of 1660-1470 / 1460 B.C.

(Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, Sayı:5, Yıl 2005, T.C.Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü)

NOTLAR

* Halil Hamdi Ekiz, Arkeolog, M.A. İzmir Arkeoloji Müzesi, İzmir-Türkiye

1 Bu heykelcikleri yayımlamama müsaade eden ve eserlerin resimlerini çeken Adıyaman Müzesi Müdür Vekili Sayın Fehmi Eraslan’a teşekkür etmeyi zevkli bir görev sayarım.

2 Darga 1992, s.34.

3 Darga 1992, s.34, Uzunoğlu  1979, s.322 dn. 7; Wooley 1955, s.276. Pl.LXX No. AT / 39/67.

4 Alkım 1968, s.218, 272, Res.142; Darga 1992, s.34; Uzunoğlu 1979, s.322 dn. 8.

5 Darga 1992, s.34; Luschan 1943, s.113, Abb. 156; Uzunoğlu 1979, s.322 dn. 5.

6 Darga 1992, s.34, Res. 11; Uzunoğlu 1979, s.321-325.

7 Ekiz 2000, s.65,  Res 4-9, Şek.3-6

8 Ekiz 1998 b, s.79.

9 Darga 1992, s.34.

10 Koşay 1934, s.81, 84 No. A.B.25, A.B.482.

11 Ekiz 2001 a, s.243-244, 246, Res. 1-2.

12 Kulaçoğlu 1992, s.79, 187 No.90.

13 Ekiz 1997, s.162-163, Res. 7-9, Şek.5-6

14 Ekiz 1998 a, s.16-17, Lev. ll 2 a-b.

15 Ekiz 1998 b, s.81-82, Res. 16-18, Şek. 11-12.

16 Goldman 1956, s.342-344, Fig. 456 a-d.

17 Koşay 1951, s.73, Lev. CXCV L1, L2.

18 Alkım 1979, s.155, Lev. 115, Res. 32-33.

19 Ekiz 1997, s.161-193, Res. 1-3, Şek. 1-2; Osten 1937, s. 192-193, Fig. 230 e 1612.

20 Ekiz 1997, s.162, Res 4-6, Şek. 3-4.

21 Ekiz 1997, s.162-163, Res. 7-9, Şek. 5-6.

22 Uzunoğlu 1979, s.321-325, Fig. 1-3.

23 Ekiz 1998 a, s.15-18, Lev. ll.

24 Ekiz 1998 b, s.80-83, Res 7-18, Şek. 5-12.

25 Parrot 1948, s. 56-75, Fig. 14 d, e; Uzunoğlu 1979, s.322, Fig. 4.

26 Stromenger 1964, s.414, Pl.146.

27 Darga 1992, s.34, Uzunoğlu 1979, s.322 dn. 7; Woolley 1955, s.276, Pl. LXX No. AT / 39 / 67.

28 Darga 1992, s.34; Ekiz 1997, s.161-162, Res. 1-3, Şek. 1-2; Osten 1937, s.192-193, Fig. 230 e 1612; Uzunoğlu 1979, s.322 dn. 4

29 Alkım 1968, s.218, 272, Res. 142; Darga 1992, s.34; Uzunoğlu 1979, s.322 dn. 8

30 Darga 1992, s.34; Luschan 1943, s.113, Abb. 156, Uzunoğlu 1979, s.322 dn. 5.

31 Darga 1992, s.34, Res. 11; Uzunoğlu 1979, s.321-325.

32 Ekiz 1998 a, s.15-17, Lev. ll 1 a-b.

33 Bittel 1976, s.100, 328, Abb. 92; Bittel – Schnider 1940, s.576, Abb. 8; Bossert 1942, s.60, Taf. 144 No.608; Darga 1992, s.34, Res.12; Loon 1985, s.40, Pl. X d; Uzunoğlu 1979, s.321-322 dn. 2.

34 Bittel 1976, s.100, 328, Abb. 93; Bittel-Schnider 1940, s.576, Abb.7; Bossert 1942, s.60, Taf. 144 No. 606; Darga 1992, s.34, Res. 13.

35 Ekiz 2000, s.66, 68, Res. 4-9, Şek. 3-6.

36 Ekiz 1997, s.162, Res. 4-6, Şek. 3-4.

37 Ekiz 1997, s.162-163, Res.7-9, Şek. 5-6.

38 Ekiz 1998 b, s.80-84, Res. 7-9, 13-18, Şek. 5-6, 9-12.

39 Emre 1971, s.81, Lev. V 3, Vlll 2 a, 3, X 2 a-c.

40 Ellis 1968, s.66, Fig. 21; Uzunoğlu 1979, s.324.

41 Darga 1985, s. 40, 46.

42 Darga 1985, s. 49.

43 Darga 1992, s.34; Ekiz 1998b, s.83; Ekiz 2000, s.69; Ekiz 2001 b, s.23; Esin 1969, s.64.

 

KAYNAKÇA

Alkım, U. Bahadır 1968, Anatolia l. From the Begenning to the End of the 2 nd Millenium B.C., Nagel Publishers, Geneva.

Alkım, U. Bahadır 1979, “İkiztepe Kazısı: İlk sonuçlar”, Vlll. Türk Tarih Kongresi, 11-15 Ekim 1976, Kongreye Sunulan Bildiriler l, Ankara, s. 151-157.

Bittel, Kurt 1976, Die Hethiter. Die Kunst Anatolien vom Ende des lll bis zum Anfang des l Jahrtausends vor Christus, München.

Bittel, Kurt – A. Maria Schneider 1940, “Archaologische unde aus der Turkei im Jahre 1939”, Archaologischer Anzeiger 1940, s.554-596.

Bossert, Helmuth Th. 1942, Altanatolien. Kunst und Handwerk in Kleinasien von den Anfagen bis zum völligen Aufgehen in der Griechicshen Kultur. Die Altesten Kulturen des Mittelmeerkreises ll, Berlin.

Darga, A. Muhibbe 1985, Hitit Mimarlığı / 1, Yapı Sanatı. Arkeolojik ve Filolojik Veriler, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No. 3221, İstanbul.

Darga, A. Muhibbe 1992, Hitit Sanatı. Akbank Kültür ve Sanat Kitapları 56, İstanbul.

Ekiz, Halil Hamdi 1997, “Ankara Anadolu Medeniyetleri, Çorum, Karaman ve Konya Müzeleri’nde Bulunan Bazı Tanrı Heykelcikleri”, Anadolu Medeniyetleri Müzesi 1996 Yıllığı, Ankara, s.161-172.

Ekiz, Halil Hamdi 1998 a, “İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nde bulunan Üç Tanrı Heykelciği”, Arkeoloji Dergisi V, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, Edited by H.Malay, İzmir, s.15-18.

Ekiz Halil Hamdi 1998 b, “Özel Bir Koleksiyonda Bulunan Bir Grup Tanrı Heykelciği”, Anadolu Medeniyetleri Müzesi 1997 Yıllığı, Ankara, s. 79-93.

Ekiz, Halil Hamdi 2000, “Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde Bulunan Üç Hitit Heykelciği”, Anadolu Medeniyetleri Müzesi 1999 Yıllığı, Ankara, s. 65-75.

Ekiz, Halil Hamdi 2001 a, “Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde Bulunan Eski Tunç Çağı’na Ait Bir Grup İdol”, Anadolu Medeniyetleri Müzesi 2000 Yıllığı, Ankara, s. 243-251.

Ekiz, Halil Hamdi2001 b, “İçel Müzesi’nde Bulunan Üç Hitit Tanrı Heykelciği”, Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, Yıl: 2001 Sayı:2, T.C. Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Ankara, s.21-26.

Ellis, R.S. 1968, Foundation Deposits in Ancient Mesopotamia, New Hawen and London.

Emre, Kutlu 1971, Anadolu Kurşun Figürinleri ve Taş kalıpları, Türk Tarih Kurumu Yayını Vl. Seri No.14, Ankara.

Esin, Ufuk 1969, Kuantataif Spektral Analiz Yardımıyla Anadolu’da Başlangıcından Asur kolonileri Çağına Kadar Bakır ve Tunç Madenciliği (Metin, Kataloglar, Resim ve Haritalar) Cilt l: Kısım l ve ll. Metin Analiz ve Tipoloji Katalogları, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No.1427, İstanbul.

Goldman, Hethy 1956, Excavations at Gözlükule, Tarsus, Volume 2, From the Neolithic through the Bronze Age. Princeton University Pres, Princeton, New Jersey.

Koşay Hamit  Z. 1934, “Ahlatlıbel Hafriyatı”, Türk Tarih Arkeologya ve Etnografya Dergisi ll, İstanbul, s.3-100.

Koşay Hamit  Z. 1951, Türk Tarih Kurumu Tarafından Yapılan Alacahöyük Kazısı 1937-1939’daki Çalışmalara ve Keşiflere ait İlk Rapor, Türk Tarih Kurumu Yayını V. Seri No.5, Ankara.

Kulaçoğlu Belma 1992, Ankara, Anadolu medeniyetleri Müzesi: Tanrılar ve Tanrıçalar. T.C. Kültür bakanlığı, Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü Yayını, İstanbul.

Loon, Maurits N. Van 1985, Anatolia in the Second Millenium B.C. Institute of Religious Iconography State University Groningen, Leiden.

Luschan, Felix von 1943, Ausgrabungen in Sendschirli V. Die Kleifunde von Sendschirli, Staatliche Museen zu Berlin, Mitteilungen aus den Orientalischen Sammlungen Heft XV, Berlin.

Osten, Hans H. Von der 1937, The Alishar Hüyük Seasons of 1930-32, Part ll, The University of Chicago, Oriental Institute Publications XXlX, Chicago.

Parrot, A. 1948, Tello, Vingt Campagnes de Fouilles 1877-1933, Paris.

Stromenger, Eva 1964, The Art of Mesopotamia, Thames and Hudson, London.

Uzunoğlu, Edibe 1979, “Une Figurine de Fondation Hittite”, Florilegium Anatolicum, Mélanges Offerts a Emmanuel Laroche, Editiions E. De Doccard, Paris, s. 321-325.

Woolley, Sir Leonard 1955, Alalakh. An Account of the Excavations at Tell Atchana in the Hatay, 1937-1949, Reports the Society of Antiquaries of London No. XVll, London.