Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

 

 

Ermeniler ve Ermeni Devleti’nin doğuşu

“Ermeniler yüzyıllardır Gürcü toplumunun en yakın komşularıdır. Gürcüler’in ‘Somehi’ adı verdiği bu halk kendilerini ‘Hay’ olarak adlandırır. Ermeniler Hellenistik çağda güneyden yavaş yavaş kuzeydeki eski Urartu topraklarına doğru kaydı. Ermeni Toplumu’nun Urartu kalıntılarıyla karışması dilleri üzerinde büyük etkiler yarattı.

Bugünkü Ermeni Dili Kafkasya ve özellikle de Gürcü Dili’yle ortak özellikler kazandı. M.Ö. 6. Yüzyıl sonlarına doğru Ermeniler de Persiya Kırallığı boyunduruğu altına düştüler. Persiya Krallığı’nın yıkılmasından sonra Büyük İskender ve daha sonraları da Selevkos boyunduruğuna düştüler. M.Ö. 190 yılında Selevkos Krallığı’nın Romalılar tarafından yenilgiye uğratılmasını fırsat bilen Ermeniler, topakları üzerinde iki ayrı bağımsız kırallık ilan ettiler.

Başlangıçta küçük ve zayıf olan bu Ermeni krallıkları kısa sürede toparlanıp güçlendi ve komşu ülkelerin toprakları üzerine yayılıp serpilmeye başladılar. Gelişip güçlenen Ermeni krallıkları kuzeydeki komşuları Kolheti ve İberya krallıklarının beş vilayetini işgal etti. Bu vilayetlerden ikisi Kolhida’ya, üçü de İberyaya aitti. İşgal edilen Kolheti toprakları, Pariadri dağlık kesimleri, Horozena ve Gogareni idi. Ülkenin en güney batı bölgesinde bulunan Pariadri Kızılırmak başlarında, bugünkü Sivas ili doğu sınırları içindeydi. Bu topraklar eski, Hatti topraklarının bir parçasıydı. İberya ile Kolbeti sınırında bulunan Halibler ve Mossinikler de doğu bölgelerindeki Kariniti ile Derksena’yı Ermenilere kaptırdı. ‘Kariniti’ bugünkü Erzurum, ‘Derksena’ ise Tercan’ın adıydı. Bu tarihten sonra Aras Nehri Gürcüstan-Ermenistan sınırı oldu.

İberya (Kartli) başkenti Mtsheta

Helenistik Çağı başlangıcında Yunanlılar Doğu Gürcüstan için ‘İberya’, insanları için de ‘İberler’ adını kullanmaya başladı. Genellikle dünya halklarının adları değişik insanların dillerinde, değişik nedenlerle değişik biçimlerde söylenir. Örneğin Ruslar önceleri Gürcüler’e ‘İberi’, ‘İveri’ adı verirken sonra ‘Obazi’, ‘Obezi’ şimdi de ‘Gurzin ya da Gruzin’ diyorlar. Sasper-İber Kırallığı Helenistik Çağ’da güney kesimlerinden geniş topraklar kaybedip Güney Kafkasya sınırlan içine sıkıştı. Bu yer değişikliği sırasında ulusal adında da ufak tefek değişiklikler olabileceği düşünülebilir.

Güney topraklarının kaybedilmesiyle Gürcü kültür ve idari merkezleri kuzeydeki Kür boylarına doğru çekilmek zorunda kaldı. İberya ya da diğer bir deyişle Kartli Krallığı’nın başkenti Mtshetaya taşındı. Mtsheta kenti eski Gürcü tarih kaynaklarına göre Aryan Kartli kıralının oğlu “Azo” tarafından başkent yapıldı. Azo, Güney Kafkasya’nın daha güneylerinde bulunan babasına ait “Aryan Kartli” ülkesinden gelerek Mtsheta’ya yerleşti. Daha sonraki tarihlerde Kartli tahtında hüküm süren Gürcü kralları Azo soyundan geliyorlardı.

Aryan Kartli sözü ‘Han’ ülkesinin adını çağrıştırıyor. Eski Subari ülkesinin güney bölgelerinde “Han” adıyla anılan bir mıntıka bulunuyordu. Yunan düşünür ve tarihçilerine göre ‘Azo’ Altın Post öyküsünün kahramanlarından ‘Yason’un kendisidir. Gürcülerin gerçek atası bu Yunanlı Yason’dur. Eski Gürcü tarih kaynakları Doğu Gürcüleri’nin başkentinin güneylerden kuzeylere nasıl getirildiği hakkında bilgiler vermektedir. Bu kaynaklara göre Mtsheta kenti pek eski tarihlerden M.S. 6. Yüzyıllara değin uzun yüzyıllar Doğu Gürcüstan’a başkentlik yaptı.”

(Gürcüstan Tarihi, Nikoloz Berdzenişvili,Simon Canaşia, İvane Cavahişvili, s.56, Sorun yayınları)