Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

 

 

 

Kaygusuz Abdal

Abdal Musa ve Geyikli Baba kuşağı sonrasının bu ünlü Kalenderî şeyhi, başta F.Köprülü olmak üzere, özellikle edebiyat tarihçilerinin araştırmalarına konu olmuştur. Ancak bunlarda Kaygusuz Abdal'ın Kalenderîlik cephesi üzerinde hiç durulmamıştır. Bu konuda yayımlanmış en geniş monografide de, Kaygusuz Abdal'ın hayatı ve şahsiyeti ana kaynaklara ve bizzat kendi eserlerine dayanılarak incelenmekle beraber, onun Rum Abdalı bir Kalenderî olduğu göz ardı edilmiştir.

14.yüzyılın son yarısı ile 15. yüzyılın ilk yarısı arasında yaşamış bulunan Kaygusuz Abdal, muhtemelen Alâiye (Alanya) beyi Hüsamü'd-Dîn Mahmud'un oğlu olup, henüz genç yaşlarda iken Abdal Musa'ya mürid olmuştur. Uzun müddet onun yanında yetiştikten sonra, halifelik kakamına yükselmiş ve Kalenderîliğin temel erkânından olan uzun seyahatlere çıkmıştır.

Menakıbnamesindeki tasvirlerden anlaşıldığına göre, belden yukarısı çıplak, saçı sakalı, kaşı "kırkık" (kazınmış) bir "Uryân derviş" (Şeyhi Abdal Musa gibi bir Haydarî) olan Kaygusuz Abdal, önce 1397-98 dolayında Mısır'a, muhtemelen Dimyat'taki Cemâlü'd-Dîn-i Sâvi zaviyesine gitmiş, buradan Kahire'ye geçerek bizzat Mısır sultanı ile de görüşmüştür. 1404-1405 tarihlerinde orada Mukattam Dağı'nda Kasru'l-Ayn zaviyesini inşa ettikten sonra, Hicaz'a gittiğini, sonra sırayla Dımaşk, Hama, Humus, Halep, Bağdat, Kûfe, Kerbelâ ve Musul'u dolaşıp tekrar Elmalı'daki zaviyesine geldiğini yine menakıbnamesinden öğreniyoruz. Onun zikredilen bütün bu yerlerde Kalenderî ve Haydarî zaviyelirin dolaştığına şüphe yoktur. O buralarda yapılan ayinlere katılıyor ve bütün Kalenderî ve Haydarîler gibi bu ayinler esnasında vecde gelebilmek için esrar kullanıyordu. Bunu bizzat kendi eserlerindeki bazı manzumelerinden tespit ediyoruz.

Kaygusuz Abdal'ın Elmalı'daki Abdal Musa Zaviyesi'nde fazla kalmadığı, bir müddet sonra yeniden Mısır'a dönerek Mukattam Dağı'ndaki zaviyesinde yaşadığı ve 1424 tarihinden sonra burada öldüğü çok muhtemel görünüyor. Bununla beraber, onun Elmalı-Tekkeköy'deki Abdal Musa zaviyesinde vefat ettiğine ve türbesinin de buradan bulunduğuna dair rivayetler de vardır.

Bugün bazı kütüphanelerde Kaygusuz Abdal adına kayıtlı manzum-mensur birtakım risaleler bulunmaktadır. Bunlardan dile getirilen tasavvufi fikir ve telakkiler, 14-15. yüzyıllarda Anadolu'da yaşayan Kalenderîler'in inanç ve doktrinlerini tanımak bakımından belgesel nitelik taşıyan çok önemli ifadelerdir.

(Osmanlı İmparatorluğu'nda Marjinal Sufilik: Kalenderiler, Ahmet Yaşar Ocak, s.145-146, Timaş yayınları)