Zamanda geriye doğru yolculuk yapmanın en kısa yolu tarih okumaktır

 

 

 

Hacım Sultan

Bektaşi geleneklerinin bizzat Hacı Bektaş-ı Veli'nin halifesi yapacak kadar büyük bir değer verdiği Hacım Sultan, kanaatimizce, büyük bir ihtimalle gerçekte onun zamanında yaşamış olmaktan ziyade, 15.yüzyılın önemli Kalenderî şeyhlerinden biridir. Bu durum, Velayetname-i Hacı Bektaş-ı Veli'ye dayalı Bektaşi geleneğinde Hacı Bektaş'ın halifesi olarak zikredilen diğer isimlerin durumunu da tartışmaya çaıyor.

Hacım Sultan tıpkı Abdal Musa ve Kaygusuz Abdal gibi, Hacı Bektaş kültüne bağlı bir Haydarî kalenderîsi olmalıdır. Rivayete göre adı Receb'tir, fakat Velayetname-i Hacı Bektaş-ı Veli ile Velayetname-i Hacım Sultan adındaki kendi menakıbnamesinde, "Koluaçık (Kolaçık) Hacım Sultan" diye anılır. Batı Anadolu'daki konar göçer Türkmen oymakları içinde yaşamış olması çok mümkündür.Bunlar arasında Hacı Bektaş kültünün yayılmasında büyük rolü olmasına rağmen hakkında bütün bilinenler, zikredilen iki menakıbnamedeki birbirinin tekrarı olan bilgilerden ibarettir.

Hacım Sultan'ın sözü edilen menakıbnamesi günümüze gelmeseydi, onun hayali bir şahsiyet olduğu da düşünebilirdi. Zira konar-göçer oymaklar içinde yaşayan şeyhlerin, dönemlerinin şehirlerde yazılan kaynakları içinde yer almaları çok zordu. Bu eser, tıpkı Hacı Bektaş gibi, Hacım Sultan'ı da bir seyyid yapmakta, İmam Ali Nakî'ye bağlamaktadır. Esere göre Hacım Sultan da Ahmed Yesevî'nin müridlerindendir ve Hacı Bektaş ile Rum'u (Anadolu) irşad ile görevlendirilerek Germiyan iline gönderilmiştir. Buraya geldiğinde önce Üveyik köyünde sığır çobanlığı yapar; ardından Sandıklı'ya gider. Uğradığı yerlerde, "saçı, sakalı, kaşı yülünmüş çıplak bir ışık" olarak itilip kakılır. Sonunda Susuz'a gelir ve burada bir zaviye açarak yerleşir; çeşitli kerametler göstererek ünlenir. Menakıbnamesinin yazarı olan Derviş Burhan da işte burada kendisine intisap eder ve halifelik makamına kadar yükselir.

Hacım Sultan menakıbnamesinde, Orhan Gazi zamanında yaşamış olan Geyikli Baba dervişlerinin sık sık ziyaret ettikleri biri olarak takdim edildiği gibi, 15.yüzyılda yaşadığı kesin olan Germiyanlı Otman Baba da onun nefes evladı olarak gösterilir. Ayrıca eserde Hacım Sultan'ın yaşadığı yerlerin henüz Hacı Bektaş zamanında Türk hakimiyetine girmediği de bir başka kesin durumdur. Bu üç olay, Hacım Sultan'ın 14.yüzyıl sonlarıyla 15.yüzyılda yaşadığını, dolayısıyla kuvvetli bir ihtimalle Hacı Bektaş'ın halifesi olamayacağını ortaya koyuyor. Ancak yukarıda temas edildiği gibi, bu zatın Hacı Bektaş kültüne bağlı bir Haydarî şeyhi olduğu ve bu sebeple de, Bektaşilik erkanında on iki hizmetten biri olan Kilerci Postu'nun Hacım Sultan Makamı olarak erkan arasında yer alması çok tabiidir.

(Osmanlı İmparatorluğu'nda Marjinal Sufilik: Kalenderiler, Ahmet Yaşar Ocak, s.150-151, Timaş yayınları)